پیش­نویس دستورالعمل­های کمیسیون حقوق بین‌الملل راجع به حفاظت از اتمسفر به همراه تفاسیر آن

2021

مهشید آجلی لاهیجی *

تاریخ دریافت: ۸/۱۰/۱۴۰۳                                                                               تاریخ پذیرش: ۱/۱۱/۱۴۰۳

حفاظت از اتمسفر

تفسیر کلی

(1) همان‌طور که همیشه در مورد نتیجة کار کمیسیون صادق است، پیش­نویس دستورالعمل­ها باید همراه با تفاسیر آن در نظر گرفته شود.

(2) کمیسیون، اهمیت تعامل کامل با نیازهای امروزی جامعة بین­المللی را شناسایی می­کند. اذعان می­شود که هم محیط­های انسانی و هم محیط­های طبیعی می­توانند تحت تأثیر تغییرات معینی در شرایط جوی قرار بگیرند که عمدتاً ناشی از ورود مواد یا انرژی مضر است که باعث آلودگی هوای فرامرزی، تخریب لایة اُزون و همچنین تغییرات در شرایط جوی شده که منجر به تغییرات اقلیمی می­شود. کمیسیون از طریق توسعة تدریجی حقوق بین‌الملل و تدوین آن، به ­دنبال ارائة دستورالعمل‌هایی است که می‌تواند به جامعة بین‌المللی در رسیدگی به مسائل مهم مربوط به حفاظت فرامرزی و جهانی از اتمسفر کمک کند. در انجام این کار، کمیسیون بر اساس تفاهم[1] 2013 تمایلی ندارد در مذاکرات سیاسی مربوطه مداخله یا قواعد یا اصولی را بر رژیم­های معاهداتی فعلی که از قبل در آن گنجانده نشده، تحمیل کند.

مقدمه

با تصدیق اینکه اتمسفر یک منبع طبیعی با ظرفیت جذب محدود است که برای حفظ حیات روی زمین، سلامت و رفاه انسان و اکوسیستم‌های آبی و خشکی ضروری است،

با درنظرگرفتن اینکه انتقال و پراکندگی مواد آلاینده و تخریب­کننده در جو اتفاق می­افتد،

با درنظرگرفتن اینکه آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر، نگرانی مشترک بشریت است،

با آگاهی از وضعیت خاص و نیازهای کشورهای در حال توسعه،

با اشاره به تعامل نزدیک بین اتمسفر و اقیانوس­ها،

به‌طور خاص با توجه به وضعیت ویژة مناطق ساحلی کم­ارتفاع و کشورهای در حال توسعة جزیره­ای کوچک به دلیل بالاآمدن سطح آب دریا،

با شناسایی اینکه باید منافع نسل­های آیندة بشر در حفظ بلندمدت کیفیت اتمسفر کاملاً در نظر گرفته شود،

با یادآوری اینکه پیش‌نویس دستورالعمل‌های حاضر با این برداشت به‌تفصیل توضیح داده شده است که هدف آن‌ها این نیست که در مذاکرات سیاسی مربوطه یا تحمیل قواعد یا اصولی بر رژیم‌های معاهداتی فعلی که از قبل در آن گنجانده نشده، مداخله کنند،

تفسیر

(1) مقدمه به­ دنبال ارائة چارچوبی متناسب برای پیش­نویس دستورالعمل­ها است. اولین پاراگراف مقدمه در اذعان به اهمیت اساسی اتمسفر برای حفظ حیات بر روی زمین، سلامت و رفاه انسان و اکوسیستم­های آبی و خشکی، فراگیر است. اتمسفر بزرگ‌ترین منبع واحد طبیعی زمین و مهم‌ترین آن است و به‌عنوان منبع طبیعی در کنار منابع معدنی، انرژی و آب توسط کمیتة سابق منابع طبیعی شورای اقتصادی و اجتماعی^[2] و همچنین در بیانیة 1972 کنفرانس سازمان ملل متحد در مورد محیط‌زیست انسانی (از این پس «اعلامیة استکهلم»)^[3]و در منشور جهانی طبیعت در 1982^[4] فهرست شده است. منشور جهانی این موضوع را به رسمیت می­شناسد که نوع بشر، بخشی از طبیعت است و زندگی به عملکرد بی­وقفة سیستم­های طبیعی بستگی دارد که تأمین انرژی و مواد مغذی را تضمین می­کند.[5] اتمسفر، «منابع جریان» تجدیدپذیر را فراهم می­کند که برای بقای انسان، گیاه و حیوان در این سیاره ضروری است و به‌عنوان عاملی برای حمل ­و نقل و ارتباطات عمل می­کند. به­عنوان منبع طبیعی، برای مدت طولانی، اتمسفر تمام‌نشدنی و غیرانحصاری­ در نظر گرفته می­شد. این دیدگاه دیگر وجود ندارد.^[6] باید در نظر داشت که اتمسفر منبع طبیعی با ظرفیت جذب محدود است که در پیش­نویس دستورالعمل 5 نیز به آن اشاره شده است.

(2) دومین پاراگراف مقدمه، به جنبة عملکردی اتمسفر به‌عنوان عاملی که از طریق آن جابه‌جایی و پراکندگی مواد آلاینده و تخریب­کننده رخ می­دهد، شامل حرکت هوا در مقیاس بزرگ می­پردازد. حرکت جوی دارای ویژگی پویا و نوسانی است. حرکت فرامرزی دوربرد مواد آلاینده و تخریب­کننده، به‌عنوان یکی از مشکلات عمدة محیط اتمسفری امروزی شناخته شده است.[7] منطقة قطب شمال به‌عنوان یکی از مناطقی که به‌طور جدی تحت تأثیر انتشار جهانی آلاینده­های مضر قرار گرفته است، شناسایی شده است.[8]

(3) سومین پاراگراف مقدمه بیان می­کند که آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر، «نگرانی مشترک بشریت» است. این عبارت برای اولین بار در قطعنامة 43/53 مجمع عمومی در 6 دسامبر 1988 در مورد حفاظت از آب و هوای جهانی برای نسل­های کنونی و آیندة بشر ظاهر شد، با اذعان به اینکه تغییرات اقلیمی، «نگرانی مشترک [بشریت]» است زیرا آب و هوا شرط ضروری برای پایداری حیات روی زمین بود. بند اول مقدمة کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی 1992[9] که تصدیق می­کند «تغییر در اقلیم زمین و اثرات نامطلوب آن، نگرانی مشترک بشریت است» (تأکید اضافه شده است)،[10] در مقدمة توافقنامة پاریس در 2015 در مورد تغییرات اقلیمی تکرار شد.[11] به همین ترتیب، کنوانسیون­های دیگر از این عبارت یا زبان مشابه استفاده می­کنند.[12] این عبارت به‌صورتی که در این پاراگراف مقدمه استفاده ­شده، نگرانی کل جامعة بین‌المللی را نشان می­دهد که ممکن است تماماً تحت تأثیر آلودگی جوی و تخریب جوی قرار گیرد، همان‌طور که در پیش­نویس دستورالعمل­ها تبیین شده است. این مسئله یادآوری می‌شود که این عبارت عموماً در زمینة حقوق محیط‌زیست به کار رفته است، اگرچه دکترین در مورد حوزه، محتوا و پیامدهای آن متفاوت است.[13] قابل درک است که این عبارت، مشکلی را شناسایی می­کند که نیازمند همکاری کل جامعة بین­المللی است، هرچند که در عین حال، گنجاندن آن در چارچوب پیش‌نویس دستورالعمل، ازجمله، حقوق و تعهداتی ایجاد نمی­کند و به­ویژه شامل تعهدات عام‌الشمول نمی­شود.

(4) چهارمین پاراگراف مقدماتی، با توجه به ملاحظات انصاف، به وضعیت و نیازهای ویژة کشورهای در حال توسعه مربوط می­شود.^[14] نیاز به توجه ویژه به کشورهای در حال توسعه در زمینة حفاظت از محیط‌زیست توسط تعدادی از اسناد بین المللی، مانند اعلامیة استکهلم 1972،[15] اعلامیة 1992 ریو در مورد محیط‌زیست و توسعه (از این پس «اعلامیة ریو»)[16] و اعلامیة 2002 ژوهانسبورگ در مورد توسعة پایدار[17] تأیید شده است. اصل 12 اعلامیة استکهلم برای «درنظرگرفتن شرایط و الزامات خاص کشورهای در حال توسعه»، اهمیت قائل شده است. اصل 6 اعلامیة ریو بر «وضعیت و نیازهای ویژة کشورهای در حال توسعه، به‌ویژه کشورهای کمتر توسعه‌‌‌یافته و آسیب‌پذیرترین کشورها از نظر زیست‌محیطی» تأکید می­کند. اعلامیة ژوهانسبورگ، عزم خود را برای توجه به «نیازهای توسعه­ای کشورهای در حال توسعة جزیره­ای کوچک و کشورهای کمتر توسعه‌یافته» ابراز می­دارد.[18] این اصل به‌طور مشابه در ماده 3 کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی و ماده 2 موافقت‌نامة پاریس، ذیل کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی منعکس شده است. عبارت­بندی بند مقدماتی بر اساس بند هفتم مقدمة کنوانسیون 1997 در مورد حقوق استفاده­های غیرکشتی‌رانی از مسیرهای آبی بین­المللی است.[19]

(5) پاراگراف پنجم مقدمه، «تعامل نزدیک» را که به‌عنوان موضوع واقعی، از رابطة فیزیکی بین اتمسفر و اقیانوس­ها ناشی می­شود، تصدیق می­کند. به ­گفتة دانشمندان، بخش قابل‌توجهی از آلودگی محیط‌زیست دریایی ناشی یا از طریق اتمسفر، از منابع مستقر در خشکی، ازجمله فعالیت‌های انسانی در خشکی منشأ می­گیرد.[20] تحقیقات علمی نشان می­دهد که فعالیت­های انسانی نیز مسئول گرمایش جهانی است که باعث افزایش دمای اقیانوس­ها و در نتیجه، شرایط جوی شدید می­شود که می­تواند منجر به سیل و خشکسالی شود.[21] مجمع عمومی تأثیر تغییرات اقلیمی بر اقیانوس­ها را تأیید و بر اهمیت افزایش درک علمی در خصوص رابطة اقیانوس­ها و اتمسفر تأکید کرده است.[22] اگرچه در بندهای مقدماتی ذکر نشده است، تعاملات نزدیکی بین اتمسفر و سایر زیست­کره­ها و همچنین جنگل­ها، دریاچه­ها و رودخانه­ها وجود دارد.[23]

(6) اولین ارزیابی جهانی یکپارچة دریایی (اولین ارزیابی جهانی اقیانوس) به‌عنوان مطالعة جامع و عمیق در مورد وضعیت محیط‌زیست دریایی، به مواد آلوده­کنندة اقیانوس­ها ناشی از منابع مستقر در خشکی از طریق اتمسفر اشاره دارد که بر دمای سطح دریا، بالاآمدن سطح آب دریا، اسیدی‌شدن اقیانوس، شوری، طبقه­بندی، گردش اقیانوسی، طوفان­ها و سایر رویدادهای شدید آب و هوایی، تشعشعات فرابنفش و لایة اُزون تأثیر می­گذارد.[24] مجمع عمومی همچنان بر فوریت پرداختن به اثرات تخریب جوی مانند افزایش دمای جهانی، بالاآمدن سطح آب دریاها، اسیدی‌شدن اقیانوس­ها و اثر سایر تغییرات اقلیمی که به‌طور جدی مناطق ساحلی و کشورهای ساحلی کم­ارتفاع ازجمله، بسیاری از کشورهای کمتر توسعه­یافته و کشورهای در حال توسعة جزیره­ای کوچک را تحت تأثیر قرار می­دهد و بقای بسیاری از جوامع را تهدید می­کند، تأکید کرده است.[25] از دیگر فعالیت­های انسانی که بر اقیانوس­ها تأثیر می­گذارد، انتشار گازهای گلخانه­ای از کشتی­ها است که در گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی سهیم است، ازجمله گازهای خروجی، انتشار گازهای ناشی از محموله­ها، انتشار مبردها و سایر انتشارها.[26]

(7) پاراگراف ششم مقدمه، به یکی از عمیق­ترین تأثیرات تخریب جوی برای همة کشورها می­پردازد، که بالاآمدن سطح آب دریاها ناشی از گرم‌شدن کرة زمین است. [این بند] توجه ویژه­ای را به وضعیت ویژة مناطق ساحلی کم‌ارتفاع و کشورهای جزیره­ای کوچک در حال توسعه به دلیل بالاآمدن سطح آب دریا جلب می­کند. پنجمین گزارش ارزیابی هیئت بین­دولتی تغییرات اقلیمی (IPCC) تخمین می­زند که میانگین جهانی بالاآمدن سطح آب دریا احتمالاً تا سال 2100 بین 26 تا 98 سانتیمتر خواهد بود.[27] در حالی که ارقام و نرخ­های دقیق تغییرات هنوز نامشخص است، این گزارش بیان می­کند که «تقریباً مطمئن است» که سطح دریاها در طول قرن بیست‌ویکم و قرن­ها بعد از آن، حتی اگر غلظت انتشار گازهای گلخانه­ای تثبیت شود ، به بالاآمدن ادامه خواهد داد. علاوه بر این، افزایش سطح آب دریا احتمالاً نشان­دهندة «الگوی قوی منطقه­ای است، هرچند که برخی از مکان­ها انحرافات قابل­توجهی از تغییر سطح آب دریا در سطح محلی و منطقه­ای را نسبت به تغییر میانگین جهانی تجربه می­کنند».[28] ممکن است چنین درجه­ای از تغییر در سطح دریاها تهدید بالقوه جدی، شاید حتی فاجعه­آمیز برای بسیاری از مناطق ساحلی، به‌ویژه نواحی با مناطق ساحلی بزرگ، پرجمعیت و کم‌ارتفاع و همچنین برای کشورهای جزیره‌ای کوچک در حال توسعه باشد.[29]

(8) ششمین پاراگراف مقدماتی، به رابطة متقابل بین قواعد حقوق بین­الملل مربوط به حفاظت از اتمسفر و قواعد حقوق دریاها، مندرج در بند 1 پیش­نویس دستورالعمل 9 مرتبط است.[30] در بند 3 پیش­نویس دستورالعمل 9 به توجه ویژه­ای که باید به افراد و گروه­های در موقعیت­های آسیب­پذیر اختصاص یابد، اشاره شده است.[31] عبارات «به‌طور خاص» به منظور تصدیق مناطق خاص مطرح شده، بدون اینکه ضرورتاً فهرست مناطقی را که به‌صورت بالقوه تحت تأثیر قرار می­گیرد، محدود کرده باشد.

(9) هفتمین پاراگراف مقدمه بر منافع نسل­های آینده، ازجمله با درنظرگرفتن حمایت از حقوق بشر، و همچنین برابری بین‌نسلی تأکید می­کند. هدف این است که اطمینان حاصل شود که سیاره برای نسل­های آینده قابل سکونت باقی می­ماند. امروزه در اتخاذ تدابیری برای حفاظت از اتمسفر، حفظ کیفیت اتمسفر در درازمدت، کاملاً در نظر گرفته می­شود. موافقت‌نامة پاریس در مقدمة خود، پس از اذعان به اینکه تغییرات اقلیمی نگرانی مشترک بشریت است، مقرر می­دارد که طرف‌ها باید هنگام اقدام در زمینة تغییرات اقلیمی، به تعهدات خود در زمینة حقوق بشر و همچنین برابری بین‌نسلی احترام گذارده، آن را ترویج کنند و در نظر بگیرند. اهمیت ملاحظات «بین­نسلی» قبلاً در اصل 1 اعلامیة استکهلم 1972 بیان شده بود.^[32] این موضوع همچنین مفهوم توسعة پایدار را به‌صورتی که در گزارش 1987 برونتلند، آیندة مشترک ما، عبارت­بندی شده است، پشتیبانی می‌کند^[33] و در دستور کار 2030 برای توسعة پایدار مطرح می­شود.^[34] این مسئله همچنین در مقدمة کنوانسیون 1992 در مورد تنوع زیستی^[35] و در سایر معاهدات^[36] منعکس شده است. به‌عنوان مثال، بند 1 ماده 3 کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی مقرر می­دارد: «طرف‌ها باید از سیستم اقلیمی به نفع نسل­های فعلی و آیندة بشر محافظت کنند». دیوان بین‌المللی دادگستری در نظر مشورتی خود در 1996 در مورد سلاح­های هسته­ای در رابطه با این گونه سلاح­ها، به این ضرورت اشاره کرده است که «به‌ویژه توانایی آن‌ها برای آسیب‌رساندن به نسل­های آینده» در نظر گرفته شود.^[37] اصطلاح «منافع» به جای «سود» در پاراگراف به کار رفته است. فرمول مشابهی در پیش­نویس دستورالعمل 6 استفاده شده است که به منافع نسل­های آینده در زمینة «استفادة عادلانه و معقول از اتمسفر» اشاره دارد.^[38]

(10) هشتمین پاراگراف مقدمه بر مبنای تفاهم سال 2013 کمیسیون است که بر اساس آن، موضوع در برنامة کاری شصت‌وپنجمین جلسة آن گنجانده شد.[39] این پاراگراف مقدماتی برای انعکاس عناصر معینی از تفاهم 2013 مهم در نظر گرفته شد زیرا این تفاهم به‌طور قابل­توجهی منجر به محدودیت دامنة موضوع و نتیجة کار کمیسیون شد. این پاراگراف مقدماتی باید همراه با بند 2 پیش­نویس دستورالعمل 2 در مورد حدود موضوع در نظر گرفته شود.

دستورالعمل 1

کاربرد اصطلاحات

به منظور پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر:

الف)«اتمسفر» به معنای گازهایی است که کرة زمین را احاطه کرده است.

ب)«آلودگی اتمسفر» به معنای وارد‌کردن یا انتشار مستقیم یا غیرمستقیم مواد یا انرژی توسط انسان به جو است که منجر به اثرات مخرب قابل­توجهی می­شود که فراتر از کشور مبدأ به گونه­ای است که زندگی و سلامت انسان و محیط طبیعی زمین را به خطر می­اندازد؛

ج) «تخریب اتمسفر» به معنای تغییر مستقیم یا غیرمستقیم شرایط جوی توسط انسان است که اثرات مخرب قابل­توجهی دارد، به گونه­ای که حیات و سلامت انسان و محیط طبیعی زمین را به خطر می­اندازد.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل حاضر در مورد «استفاده از اصطلاحات» به دنبال ارائة درک مشترک از موارد تحت پوشش دستورالعمل­های پیش­نویس حاضر است. اصطلاحات استفاده‌شده فقط «برای اهداف پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر» ارائه شده­اند و به هیچ­وجه قصد تأثیرگذاری بر تعاریف موجود یا آتی از چنین اصطلاحاتی را در حقوق بین­الملل ندارند.

(2) در اسناد بین­المللی مربوطه، هیچ تعریفی از اصطلاح «اتمسفر» ارائه نشده است. یک تعریف عملی برای پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر در پاراگراف (الف) ارائه شده است که از تعریف هیئت بین­دولتی تغییرات اقلیمی الهام گرفته شده است.^[40]

(3) تعریف ارائه‌شده، با رویکرد دانشمندان مطابقت دارد. به گفتة دانشمندان، اتمسفر در چیزی وجود دارد که پوستة جوی نامیده می­شود.^[41] از نظر فیزیکی، [این پوسته] از سطح زمین که مرز پایینی جو خشک است، به سمت بالا گسترش می­یابد. ترکیب متوسط جو تا ارتفاع 25 کیلومتری به شرح زیر است: نیتروژن (78.08٪)، اکسیژن (20.95٪)، همراه با گازهای کم­مقدار مانند آرگون (0.93٪)، هلیوم و گازهای گلخانه­ای فعال تابشی، مانند دی اکسید کربن (0.035٪) و اُزون و همچنین بخار آب گلخانه­ای در مقادیر بسیار متغیر.^[42] اتمسفر همچنین حاوی ابرها و ذرات معلق در هوا است.[43] اتمسفر به‌طور عمودی بر اساس ویژگی­های دما به پنج کره تقسیم می­شود. از لایه­های پایینی به بالا، کره­ها عبارت‌اند از: تروپوسفر، استراتوسفر، مزوسفر، ترموسفر و اگزوسفر. تقریباً 80 درصد از جرم هوا در تروپوسفر و 20 درصد در استراتوسفر وجود دارد. کمربند نازک، سفید و مه­آلود (با ضخامت کمتر از 1 درصد شعاع کرة زمین) که با نگاه‌کردن به زمین از دور مشاهده می­شود، جو است. از نظر علمی، این کره­ها به­عنوان «اتمسفر پایینی» گروه­بندی می­شوند که تا ارتفاع متوسط 50 کیلومتری گسترش می­یابد و می­توان آن را از «اتمسفر بالایی» متمایز کرد.^[44] دمای جو با افزایش ارتفاع، تغییر می­کند. در تروپوسفر (تا تروپوپوز، در ارتفاع حدود 12 کیلومتری)، با افزایش ارتفاع به دلیل جذب و تابش انرژی خورشیدی توسط سطح سیاره، دما کاهش می­یابد.^[45] در مقابل، در استراتوسفر (تا استراتوپوز، در ارتفاع نزدیک به 50 کیلومتر)، دما به‌تدریج با افزایش ارتفاع به دلیل جذب اشعة ماوراء­بنفش توسط اُزون افزایش پیدا می­کند.^[46] در مزوسفر (تا مزوپوز، در ارتفاع بیش از 80 کیلومتر)، دما دوباره با افزایش ارتفاع، کاهش می­یابد. در ترموسفر، دما یک بار دیگر به دلیل اشعة ایکس و اشعة ماورای بنفش خورشید به‌سرعت افزایش می­یابد. جو، «هیچ حد بالایی مشخصی ندارد».[47]

(4) جدای از ویژگی­های فیزیکی آن، مهم است که عملکرد اتمسفر به‌عنوان عاملی که درون آن حرکت دائمی وجود دارد، شناخته شود زیرا در آن بستر است که «انتقال و پراکندگی» مواد آلوده­کننده و تخریب­کننده رخ می­دهد (ن.ک: بند دوم) در واقع، حرکت فرامرزی دوربرد مواد آلاینده، یکی از مشکلات عمدة محیط‌زیست جوی است. علاوه بر آلودگی فرامرزی، نگرانی­های دیگر به تخریب لایة اُزون و تغییرات اقلیمی مربوط می­شود.

(5) بند (ب) «آلودگی اتمسفر» را تعریف می­کند و به آلودگی هوای فرامرزی می­پردازد، در حالی که بند (ج) «تخریب اتمسفر» را تعریف می­کند و به مشکلات جوی جهانی اشاره می­کند. با بیان «توسط انسان­ها»، هر دو پاراگراف (ب) و (ج) روشن می­سازد که پیش­نویس دستورالعمل­ها به تخریب اتمسفر و آلودگی اتمسفر «انسانی» مربوط می­شود. تمرکز بر فعالیت­های انسانی، خواه مستقیم یا غیرمستقیم، از نوع عمدی آن است زیرا پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر به دنبال ارائة راهنمایی برای دولت­ها و جامعة بین­المللی [در این زمینه] است.

(6) اصطلاح «آلودگی اتمسفر» (یا آلودگی هوا) گاهی به‌طور گسترده برای دربرگرفتن وخامت جهانی شرایط جوی مانند تخریب لایة اُزون و تغییرات اقلیمی استفاده می­شود.^[48] اما این واژه در پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر در معنای مضیق، مطابق با رویة معاهداتی موجود استفاده می‌شود و بنابراین، مسائل جهانی را از تعریف آلودگی اتمسفر مستثنا می­کند.

(7) در تعریف «آلودگی اتمسفر»، بند (ب) از زبانی استفاده می­کند که اساساً مبنای آن در ماده 1 (الف) کنوانسیون 1979 در مورد آلودگی هوای فرامرزی دوربرد است[49] که مقرر می­دارد:

«آلودگی هوا» به معنای «وارد‌کردن مستقیم یا غیرمستقیم مواد یا انرژی توسط انسان به هوا است که به اثرات زیان‌باری منتج می­شود، به­صورتی­ که سلامت انسان را به خطر ­اندازد، به منابع زنده و اکوسیستم­ها و اموال مادی آسیب برساند یا با امکانات رفاهی و دیگر استفاده­های مشروع از محیط‌زیست تداخل داشته باشد و «آلاینده­های هوا» باید بر این اساس تبیین شوند».

(8) با این حال، با انحراف از زبان کنوانسیون 1979، برای حفظ توازن کلی در تضمین همکاری بین­المللی، به جای عبارت «منتج می­شود»، از عبارت «منجر می­شود» استفاده شد. این تغییر برای این «کاربرد اصطلاحات» خاص و «به منظور پیش‌نویس دستورالعمل­های حاضر» انجام شده است و همان‌طور که در بند 1 این تفسیر ذکر شد، هدف آن ارائة «تعریفی» برای حقوق بین­الملل عمومی نیست.

(9) یکی دیگر از انحرافات از کنوانسیون 1979 افزودن کلمة «قابل­توجه» قبل از عبارت «مخرب» است. این به منظور هماهنگی در عبارات پاراگراف­های (ب) و (ج) صورت گرفت. اصطلاح «اثرات مخرب قابل­توجه» به منظور تعیین طیفی از فعالیت­های انسانی است که باید توسط پیش­نویس دستورالعمل­ها پوشش داده شود. کمیسیون همچنین در کارهای قبلی خود از اصطلاح «قابل­توجه» استفاده کرده است.[50] در این رابطه کمیسیون اعلام کرده است که «قابل‌توجه، چیزی فراتر از «قابل کشف» است اما نیازی نیست در حد «جدی» یا «اساسی» باشد. آسیب باید به اثر زیان‌بار واقعی منتهی شود [و]... چنین اثرات زیان‌باری باید قابل سنجش با معیارهای واقعی و عینی باشند».[51] علاوه بر این، اصطلاح «قابل­توجه»، در حالی که توسط معیارهای واقعی و عینی تعیین می­شود، همچنین شامل تعیین ارزشی است که به شرایط یک مورد خاص و دوره­ای که این تعیین صورت می­گیرد، بستگی دارد. برای مثال، ممکن است یک محرومیت خاص در زمان خاص، «قابل­توجه» تلقی نشود زیرا در آن زمان، دانش علمی یا معیارهای انسانی ارزش زیادی برای چنین منبعی قائل نبود. این مسئله که چه چیزی «قابل­توجه» است، بیشتر ناظر بر ارزیابی واقعی یا موضوعی است.[52] اثرات مضر ناشی از ایجاد یا انتشار باید به گونه­ای باشد که زندگی و سلامت انسان و محیط طبیعی زمین را ازجمله به­واسطة تأثیرش در به‌خطرانداختن آن‌ها، تهدید کند.

(10) ماده 1 (الف) کنوانسیون آلودگی هوای فرامرزی دوربرد و بند (4)1 ماده 1 کنوانسیون حقوق دریاهای ملل متحد، برای «ایجاد انرژی» (و همچنین مواد) به‌عنوان بخشی از «آلودگی»، مقرراتی دارد.[53] اشاره به «انرژی» در بند (ب) حاضر شامل گرما، نور، صدا و رادیواکتیویته است که از طریق فعالیت‌های انسانی وارد اتمسفر شده و منتشر می‌شود.[54] اشاره به رادیواکتیویته به‌عنوان انرژی بدون هیچ­گونه لطمه­ای به استفادة صلح­آمیز از انرژی هسته­ای در رابطه با تغییرات اقلیمی است.[55]

(11) عبارت «اثرات فراتر از کشور مبدأ» در بند (ب) توضیح می­دهد که پیش­نویس دستورالعمل‌ها به اثرات فرامرزی آلودگی داخلی یا محلی می­پردازد، به‌استثنای جهت­گیری کلی در مورد دامنة موضوع، و این عبارت به معنای ارائه‌شده در ماده 1 (ب) کنوانسیون در مورد آلودگی هوای فرامرزی دوربرد درک می‌شود که:

«آلودگی هوای فرامرزی دوربرد به معنای آلودگی هوایی است که منشأ فیزیکی آن به‌طور کامل یا جزئی در منطقة تحت صلاحیت ملی یک کشور واقع شده است و اثرات نامطلوبی در منطقة تحت صلاحیت کشور دیگر در چنان فاصله­ای دارد که به‌طور کلی تشخیص سهم منابع انتشار فردی یا گروهی ممکن نیست».

(12) همان‌طور که از پیش­نویس دستورالعمل 2 در زیر مشهود است، از نظر محدودة موضوع، پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر به حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی جوی و تخریب جوی مربوط می­شود. از آنجا که بند (ب) تنها «آلودگی اتمسفر» را پوشش می­دهد، برای اهداف پیش‌نویس دستورالعمل، لازم است به موضوعاتی غیر از آلودگی اتمسفر با تعریفی متفاوت پرداخته شود. برای این منظور، بند (ج) تعریفی از «تخریب اتمسفر» ارائه می­کند. این تعریف شامل مشکلات تخریب لایة اُزون و تغییرات اقلیمی می­شود. این تغییرات، شرایط جوی جهانی ناشی از ]فعالیت[ انسان را پوشش می­دهد، چه به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم. ممکن است اینها تغییرات در محیط فیزیکی یا موجودات زنده (بیوتا) یا تغییر در ترکیب جو جهانی باشد.

(13) کنوانسیون 1985 وین برای حفاظت از لایة اُزون،[56] تعریف «اثرات نامطلوب» در بند 2 ماده 1 را به معنای «تغییرات در محیط فیزیکی یا موجودات زنده(بیوتا)، ازجمله تغییر در اقلیم، که اثرات مخرب قابل­توجهی بر سلامت انسان یا ترکیب، انعطاف­پذیری و بهره­وری اکوسیستم­های طبیعی و مدیریت‌شده، یا بر روی مواد مفید برای بشر دارد، ارائه می­کند». بند 2 ماده 1 کنوانسیون چهارچوب تغییر اقلیم سازمان ملل متحد، تغییر اقلیم را این­گونه تعریف می­کند: «تغییرات آب و هوایی که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به فعالیت­های انسانی نسبت داده می­شود که ترکیب اتمسفر جهانی را تغییر می­دهد و فراتر از تغییرات آب و هوایی طبیعی مشاهده‌شده در دوره­های زمانیِ قابل مقایسه است».

دستورالعمل 2

دامنه و حدود موضوع

1. پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر مربوط به حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر است.

2.      پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر به مسائل مرتبط با اصل «آلوده‌کننده پرداخت می­کند»، اصل «احتیاط» و اصل «مسئولیت مشترک اما متفاوت» نمی­پردازد و به آن خدشه­ای وارد نمی­کند.

3.    هیچ­ چیز در پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر بر وضعیت حریم هوایی به موجب حقوق بین­الملل یا مسائل مربوط به فضا ازجمله تعیین حدود آن تأثیر نمی­گذارد.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل 2 محدودة پیش­نویس دستورالعمل­های حفاظت از جو را مشخص می­کند. طبق بند 1، این پیش­نویس به حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی جوی و تخریب جو می­پردازد. پاراگراف­های 2 و 3 حاوی بندهای استثنا هستند.

(2) بند 1 به حفاظت از اتمسفر در دو حوزة آلودگی جوی و تخریب جوی می­پردازد. این پیش­نویس دستورالعمل­ها فقط به علل انسانی مربوط می­شود و نه به دلایل طبیعی، مانند فوران‌های آتشفشانی و برخورد شهاب­سنگ­ها. تمرکز بر آلودگی فرامرزی و تخریب اتمسفر جهانی ناشی از فعالیت­های انسانی، واقعیت­های کنونی را منعکس می­کند.[57]

(3) در دستور کار 21، این مسئله شناسایی شد که آلودگی هوای فرامرزی، اثرات نامطلوبی بر سلامت انسان و برخی اثرات زیان‌بار زیست‌محیطی دیگر دارد، مانند ازدست‌دادن درختان و جنگل‌ها و اسیدی‌شدن پهنه­های آبی.[58] علاوه بر این، به بیان هیئت بین­دولتی تغییرات اقلیمی، علم با اطمینان 95 درصد نشان می­دهد که فعالیت­های انسانی، عامل اصلی گرمایش مشاهده‌شده از اواسط قرن بیستم است. این هیئت خاطرنشان کرده است که تأثیر انسان بر سیستم اقلیمی واضح است. چنین تأثیری در گرم‌شدن جو و اقیانوس، در تغییرات در چرخة آب جهانی، در کاهش برف و یخ، در افزایش میانگین جهانی سطح آب دریاها و در تغییرات در برخی جریان­های شدید آب و هوایی مشاهده شده است.[59] این هیئت همچنین اشاره کرده است که به احتمال زیاد، بیش از نیمی از افزایش مشاهده‌شده در میانگین دمای سطح جهانی از 1951 تا 2010 ناشی از افزایش غلظت گازهای گلخانه­ای انسان­ساز و سایر «فشارهای» انسانی با هم بوده است.[60]

(4) این دستورالعمل­ها به چنین آلودگی­هایی در سطح داخلی یا محلی نمی­پردازند. با این حال، می­توان توجه داشت که هر اتفاقی که به‌صورت محلی روی می­دهد، تا آنجا که به حفاظت از جو مربوط می­شود، ممکن است گاهی در سطح فرامرزی و جهانی تأثیر داشته باشد. ممکن است اقدامات اصلاحی انسان، به‌صورت جداگانه یا جمعی، نیاز به درنظرگرفتن کلیت جو، هیدروسفر، بیوسفر و ژئوسفر و تعاملات آن‌ها داشته باشد.

(5) دی اکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن، منابع اصلی آلودگی فرامرزی جو هستند،[61] در حالی که تغییرات اقلیمی و تخریب لایة اُزون دو نگرانی اصلی هستند که منجر به تخریب اتمسفر می‌شوند.[62] برخی از مواد تخریب­کنندة لایة اُزون نیز در گرم‌شدن زمین نقش دارند.[63]

(6) بند 2 منعکس­کنندة مواردی است که در پیش­نویس دستورالعمل حاضر پوشش داده نمی‌شود. مبنای این امر، تفاهم 2013 کمیسیون است. این بند باید همراه با بند هشتم مقدمه خوانده شود. به منظور شفافیت بیشتر عبارت­بندی تفاهم که بیان می­کرد «به آن نمی­پردازد اما هیچ­گونه خدشه­ای به آن وارد نمی­کند»، این پاراگراف برای ترکیب این دو عبارت با «و» به جای «اما» مجدداً عبارت­بندی شده است. بند 2 بیشتر توضیح می­دهد که مسائل مربوط به اصل آلوده‌کننده پرداخت می­کند، اصل احتیاط و اصل مسئولیت مشترک اما متفاوت، از پیش­نویس دستورالعمل حاضر مستثنا شده­اند. لازم به ذکر است که نپرداختن به سه اصل مشخص‌شده، به هیچ ­وجه دلالت بر عدم ارتباط حقوقی آن اصول ندارد. همچنین در تفاهم 2013 مسائل راجع به مسئولیت دولت­ها و اتباع آن‌ها و انتقال سرمایه و فناوری به کشورهای در حال توسعه ازجمله حقوق مالکیت معنوی، از محدودة این موضوع مستثنا شده است.

(7) تفاهم سال 2013 همچنین دارای بندی بود که بیان می­کرد «پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر به مواد خاصی مانند کربن سیاه، اُزون تروپوسفر و سایر مواد با تأثیر دوگانه که موضوع مذاکرات بین دولت­ها هستند، نمی­پردازد». این نیز در متن پیش‌نویس دستورالعمل منعکس نشده است.

(8) بند 3 یک بند استثنا است مبنی بر اینکه پیش­نویس دستورالعمل­ها بر وضعیت حریم هوایی ذیل حقوق بین­الملل تأثیری ندارد. اتمسفر و حریم هوایی دو مفهوم متفاوت هستند که باید از هم تفکیک شوند. رژیم­های پوشش­دهندة جو و فضا نیز از هم جدا هستند. بر این اساس، پیش­نویس دستورالعمل­ها بر وضعیت حقوقی حریم هوایی تأثیری نمی­گذارد و به مسائل مربوط به فضای ماوراء نمی­پردازد.

(9) اتمسفر به‌عنوان پوششی از گازهای اطراف زمین، پویا و در نوسان است، با گازهایی که دائماً بدون توجه به مرزهای سرزمینی حرکت می­کنند.[64] جو، نامرئی، نامحسوس و غیرقابل تفکیک است. از سوی دیگر، حریم هوایی، یک نهاد ایستا و مبتنی بر فضایی است که دولت در قلمرو خود، بر آن «حاکمیت کامل و انحصاری» دارد. برای مثال، ماده 1 کنوانسیون بین­المللی هوانوردی غیرنظامی مقرر می­دارد که «هر دولتی بر «حریم هوایی» بالای قلمرو خود، حاکمیت کامل و انحصاری دارد».[65] به نوبة خود، ماده 2 همان کنوانسیون، قلمرو یک دولت را مناطق خشکی و آب­های سرزمینی مجاور آن که تحت حاکمیت، سلطه، حفاظت یا حکومت آن دولت قرار دارد، می­داند. حریم هوایی فراتر از مرزهای دریای سرزمینی تحت حاکمیت هیچ کشوری نیست و برای استفادة همة کشورها باز است، مانند دریاهای آزاد.

(10) اتمسفر از نظر فضایی بر اساس ویژگی­های دما به کره­ها تقسیم می­شود. هیچ مرز علمی دقیقی بین اتمسفر و فضای ماوراء وجود ندارد. فراتر از 100 کیلومتر، آثار اتمسفر به‌تدریج با خلأ فضا یکی می­شود.[66] معاهدة اصول ناظر بر فعالیت­های دولت­ها در اکتشاف و استفاده از فضا، ازجمله ماه و سایر اجرام آسمانی، در مورد تعریف «فضای ماوراء» سکوت کرده است.[67] این موضوع از 1959 در چارچوب کمیتة فرعی حقوقی کمیتة استفاده­های صلح­آمیز از فضای ماوراء، مورد بحث قرار گرفته که به رویکردهای فضایی و عملکردی ناظر بر مسائل مربوط به تحدید حدود توجه داشته است.[68]

دستورالعمل 3

الزام به حفاظت از اتمسفر

دولت­ها تعهد دارند طبق قواعد قابل اعمال حقوق بین­الملل، با اعمال مراقبت مقتضی در اتخاذ اقدامات لازم برای جلوگیری، کاهش یا کنترل آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر، از اتمسفر محافظت کنند.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل 3 تعهد به حفاظت از جو را مجدداً بیان می­کند. این موضوع، محور پیش­نویس حاضر است. به‌طور خاص، پیش­نویس دستورالعمل­های 4، 5 و 6 در زیر که به دنبال اعمال اصول مختلف حقوق بین­الملل محیط­زیست در رابطه با وضعیت خاص حفاظت از اتمسفر است، از دستورالعمل حاضر سرچشمه می­گیرد.

(2) این پیش­نویس دستورالعمل به چارچوب فرامرزی و جهانی مربوط است. یادآوری می‌شود که پیش­نویس دستورالعمل شمارة 1 حاوی یک عنصر «فرامرزی در تعریف آلودگی اتمسفر» است (چنان­که ورود یا انتشار مواد یا انرژی به اتمسفر توسط انسان، به­طور مستقیم یا غیرمستقیم، به اثرات مخرب قابل­توجهی منجر می­شود که «به فراسوی دولت مبدأ گسترش می­یابد»، به گونه­ای که زندگی و سلامت انسان و محیط‌زیست طبیعی زمین را به خطر می­اندازد)، و یک «بُعد جهانی در تعریف تخریب اتمسفر» (به‌عنوان تغییر مستقیم یا غیرمستقیم شرایط جوی توسط انسان که دارای اثرات زیان‌بار قابل­توجه با طبیعتی است که زندگی و سلامت انسان و محیط‌زیست طبیعی زمین را به خطر می‌اندازد).

(3) پیش‌نویس دستورالعمل حاضر، الزام به حفاظت از اتمسفر را به جلوگیری، کاهش یا کنترل آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر محدود می­کند. منشأ عبارت­بندی پیش­نویس دستورالعمل حاضر، اصل 21 اعلامیة استکهلم 1972 است که یافتة رأی داوری تریل اسملتر را منعکس می­کند.[69] بر اساس اصل 21، «دولت­ها از این حق حاکمیتی برخوردارند که از منابع خود مطابق با سیاست­های زیست­محیطی­شان بهره‌برداری کنند و مسئولیت دارند تضمین کنند که فعالیت­های تحت صلاحیت یا کنترل آن‌ها به محیط‌زیست سایر دولت­ها یا مناطق فراتر از حدود صلاحیت ملی­ آن‌ها آسیب نمی‌رساند». این اصل متعاقباً در اصل 2 اعلامیة 1992 ریو منعکس شده است.

(4) ارجاع به «دولت­ها» برای اهداف این پیش­نویس، نشان­دهندة امکان اقدام دولت­ها در صورت لزوم به­صورت انفرادی و مشترک است.

(5) طبق عبارت­بندی حاضر، پیش‌نویس دستورالعمل، هیچ ­گونه­ پیش­داوری در مورد اینکه آیا الزام به حفاظت از اتمسفر، تعهد عام­الشمول در معنای ماده 48 مواد مربوط به مسئولیت دولت­ها در برابر اعمال متخلفانة بین­المللی است یا خیر، به عمل نمی­آورد؛[70] موضوعی که دیدگاه‌های متفاوتی در مورد آن وجود دارد.

(6) اثرات نامطلوب قابل­توجه بر اتمسفر عمدتاً ناشی از فعالیت­های افراد و صنایع خصوصی است که معمولاً به یک دولت قابل­ انتساب نیست. در این رابطه، مراقبت مقتضی از دولت­ها می‌خواهد «تضمین کند» که چنین فعالیت­هایی تحت صلاحیت یا کنترل آن‌ها، اثرات نامطلوب قابل‌توجهی ایجاد نمی­کند. با این حال، این بدان معنا نیست که مراقبت مقتضی صرفاً در مورد فعالیت‌های خصوصی اعمال می­شود زیرا فعالیت­های خود دولت نیز مشمول قاعدة مراقبت مقتضی است.[71] این تعهدی است که نه‌تنها مستلزم اتخاذ قواعد و اقدامات مناسب است، بلکه مستلزم سطح خاصی از هوشیاری در اجرای آن‌ها و اعمال کنترل اجرایی قابل اعمال بر اپراتورهای دولتی و خصوصی است، مانند نظارت بر فعالیت­های انجام‌شده توسط این اپراتورها برای حفظ حقوق طرف مقابل، و همچنین مستلزم درنظرگرفتن زمینه و استانداردهای در حال تحول مقررات و فناوری است. بنابراین، حتی در مواردی که اثرات نامطلوب قابل‌توجهی رخ می‌دهد، لزوماً به منزلة عدم رعایت مراقبت مقتضی نیست. عدم رعایت، محدود به سهل­انگاری دولت در انجام تعهدات خود برای اتخاذ کلیة اقدامات مناسب برای جلوگیری، کاهش یا کنترل فعالیت­های انسانی در مواردی است که این فعالیت­ها اثرات نامطلوب قابل­توجهی دارند یا احتمالاً می­توانند داشته باشند. تعهد دولت­ها به «تضمین»، مستلزم دستیابی به نتیجة معینی (تعهد به نتیجه) نیست، بلکه تنها مستلزم بهترین تلاش­های با حسن‌نیت قابل انجام است تا اثرات نامطلوب قابل­توجه ایجاد نشود. (تعهد به رفتار).

(7) تعهد به «جلوگیری، کاهش یا کنترل» به انواع اقداماتی که دولت­ها باید به‌صورت جداگانه یا مشترک، مطابق با قواعد قابل اعمال مربوط به آلودگی اتمسفر از یک سو و تخریب اتمسفر از سوی دیگر انجام دهند، اشاره دارد. عبارت «پیشگیری، کاهش یا کنترل»، برگرفته از فرمول­های مندرج در بند 1 ماده 194 کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها است که از «و» استفاده می­کند[72] و بند 3 ماده 3 کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی که از «یا» استفاده می­کند.[73] مهم در بررسی پیش­نویس دستورالعمل، تعهد به تضمین اتخاذ «اقدامات مناسب» است. در این زمینه باید توجه داشت که توافقنامة پاریس، در مقدمه با «اذعان» به اینکه «تغییر اقلیم، نگرانی مشترک نوع بشر است، اهمیت تضمین یکپارچگی تمام اکوسیستم‌ها، شامل اقیانوس­ها و حفاظت از تنوع زیستی» را مطرح کرد.[74]

(8) با وجود اینکه اقدامات مناسب برای «پیشگیری، کاهش یا کنترل»، هم در مورد آلودگی اتمسفر و هم در مورد تخریب اتمسفر اعمال می­شود، اشاره به «قواعد قابل اعمال حقوق بین­الملل» با درنظرگرفتن ماهیت فرامرزی آلودگی اتمسفر و ماهیت جهانی تخریب اتمسفر و قواعد متفاوتی که در رابطه با آن اعمال می­شود، از تمایز بین اقدامات اتخاذشده حکایت دارد. در زمینة آلودگی فرامرزی اتمسفر، تعهد دولت­ها برای جلوگیری از اثرات نامطلوب قابل­توجه، به‌طور جدی به‌عنوان حقوق بین­الملل عرفی استقرار یافته است، چنان­که به‌عنوان مثال، در مواد کمیسیون در مورد پیشگیری از آسیب فرامرزی ناشی از فعالیت­های خطرناک[75] و به موجب رویه دادگاه­ها و دیوان­های بین­المللی تأیید و تثبیت شده است.[76]

با این حال، وجود این تعهد در حقوق بین­الملل عرفی هنوز تا حدودی برای تخریب اتمسفر جهانی نامشخص است.

(9) دیوان بین­المللی دادگستری اعلام کرده است که «وجود تعهد کلی دولت­ها برای تضمین اینکه فعالیت­های تحت صلاحیت و کنترل­شان به محیط‌زیست ... مناطق خارج از کنترل ملی احترام می­گذارد، اکنون بخشی از مجموعة حقوق بین­الملل است[77] و اهمیت زیادی برای احترام به محیط‌زیست «نه‌تنها برای دولت­ها بلکه برای کل بشریت» دارد.[78] دیوان در پروندة راه­آهن راین اظهار داشت که «وظیفة جلوگیری یا حداقل، کاهش [آسیب قابل­توجه به محیط‌زیست] ... اکنون به یک اصل حقوق بین­الملل عمومی تبدیل شده است».[79] این اظهارات، هدایت‌کننده و مرتبط با حفاظت از اتمسفر است.

دستورالعمل 4

ارزیابی اثرات زیست‌محیطی

دولت­ها متعهدند انجام ارزیابی اثرات زیست­محیطی را در مورد فعالیت­های پیشنهادی تحت صلاحیت یا کنترل آن‌ها که احتمالاً اثرات نامطلوب قابل­توجهی بر اتمسفر از نظر آلودگی اتمسفر یا تخریب اتمسفر ایجاد می­کند، تضمین کنند.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل 4 به ارزیابی اثرات زیست­محیطی می­پردازد. این اولین مورد از سه دستورالعملی است که از پیش­نویس دستورالعمل کلی 3 سرچشمه می­گیرد. این دستورالعمل به‌صورت مجهول عبارت­بندی شده تا نشان دهد که این تعهد به رفتار است و با توجه به تنوع بازیگران اقتصادی، این تعهد لزوماً از خود دولت نمی­خواهد که ارزیابی را انجام دهد. آنچه لازم است این است که دولت اقدامات قانونی، نظارتی و سایر اقدامات لازم را برای انجام ارزیابی اثرات زیست­محیطی در رابطه با فعالیت­های پیشنهادی انجام دهد. تدابیر رویه­ای مانند اطلاع­رسانی و مشاوره نیز برای این ارزیابی کلیدی هستند. می­توان اشاره کرد که پروتکل کی­یف در مورد ارزیابی راهبردی زیست­محیطی [الحاقی] به کنوانسیون اثرات زیست­محیطی در زمینة فرامرزی، «ارزیابی راهبردی زیست­محیطی» اثرات احتمالی زیست‌محیطی، ازجمله بر سلامت را تشویق می­کند، که به معنای هرگونه تأثیر بر محیط­زیست، شامل سلامت انسان، گیاهان، جانوران، تنوع زیستی، خاک، اقلیم، هوا، آب، چشم­انداز، سایت­های طبیعی، دارایی­های مادی، میراث فرهنگی و تعامل در میان سایر عوامل است.[80]

(2) دیوان بین­المللی دادگستری در قضیة پروژة گابچیکوو ـ ناگیماروس اشاره­ای به اهمیت ارزیابی اثرات زیست­محیطی دارد.[81] در برخی از فعالیت­های انجام‌شده توسط نیکاراگوئه در منطقة مرزی (کاستاریکا علیه نیکاراگوئه) و ساخت جاده در امتداد رودخانة سان­خوان (نیکاراگوئه علیه کاستاریکا) در چارچوب تعهدات به مراقبت مقتضی، دیوان تأیید کرد که «تعهد یک دولت به اعمال مراقبت مقتضی در جلوگیری از آسیب فرامرزی قابل­توجه، مستلزم آن است که دولت قبل از انجام فعالیتی که دارای احتمال تأثیر نامطلوب بر محیط­زیست کشور دیگر است، اطمینان حاصل کند که آیا خطر آسیب فرامرزی قابل­توجهی وجود دارد یا خیر. اگر چنین باشد، دولت مربوطه باید ارزیابی اثرات زیست‌محیطی انجام دهد.[82] دیوان به این نتیجه رسید که دولت مورد بحث «به تعهد خود به موجب حقوق بین­الملل عمومی مبنی بر انجام ارزیابی اثرات زیست‌محیطی قبل از ساخت جاده عمل نکرده است».[83] در نظر جداگانه، قاضی هیساشی اوادا خاطرنشان کرد که «ارزیابی اثرات زیست­محیطی نقش مهم و حتی حیاتی در تضمین اینکه دولت مورد نظر طبق حقوق بین­الملل محیط­زیست با مراقبت مقتضی عمل می­کند» ایفا می­نماید.[84] پیش از آن در پروندة خمیر کاغذ، دیوان اظهار داشت که «تعهد به حمایت و حفاظت، بر اساس ماده 41(الف) اساسنامه باید طبق رویه­ای تفسیر شود که در سال­های اخیر آن‌ قدر در میان دولت­ها مقبولیت یافته است که اکنون ممکن است ذیل حقوق بین­الملل عمومی به‌عنوان مقرره­ای برای انجام ارزیابی اثرات زیست‌محیطی در نظر گرفته شود».[85] علاوه بر این، شعبة اختلافات بستر دریای دیوان بین­المللی حقوق دریا در نظر مشورتی خود دربارة مسئولیت­ها و تعهدات دولت­ها در رابطه با فعالیت­ها در منطقه، تصمیم گرفت که وظیفة انجام ارزیابی اثرات زیست­محیطی تنها بر اساس کنوانسیون ملل متحد راجع به حقوق دریاها مطرح نیست، بلکه این تعهد، «تعهد کلی بر اساس حقوق بین‌الملل عرفی» است.[86]

(3) عبارت «فعالیت­های پیشنهادی تحت صلاحیت یا کنترل آن‌ها» به منظور نشان‌دادن تعهد دولت­ها به تضمین ارزیابی اثرات محیطی در رابطه با فعالیت­های تحت صلاحیت یا کنترل آن‌ها است. علی­رغم اینکه تهدیدهای زیست‌محیطی هیچ احترامی برای مرزها قائل نیستند، این امر مانع از این نیست که دولت­ها به‌عنوان بخشی از مسئولیت جهانی زیست­محیطی خود، تصمیمات مشترکی در مورد ارزیابی اثرات زیست‌محیطی اتخاذ کنند.

(4) عبارت «که احتمالاً باعث ایجاد اثرات نامطلوب قابل­توجهی می­شود»، آستانه­ای را ایجاد می­کند که برای شروع ارزیابی اثرات زیست‌محیطی ضروری تلقی می­شود. این عبارت از زبان اصل 17 اعلامیة ریو نشأت گرفته است. علاوه بر این، اسناد دیگری مانند کنوانسیون 1991 اسپو در مورد ارزیابی اثرات زیست‌محیطی در زمینة فرامرزی وجود دارد[87] که از آستانة مشابهی استفاده می­کنند. در پروندة خمیر کاغذ در 2010، دیوان اشاره کرد که ارزیابی اثرات زیست‌محیطی باید در جایی انجام شود که این خطر وجود داشته باشد که فعالیت صنعتی پیشنهادی ممکن است «تأثیر نامطلوب قابل­توجهی در زمینة فرامرزی، به‌ویژه بر یک منبع مشترک» داشته باشد.[88]

(5) پیش­نویس دستورالعمل با داشتن آستانة «احتمال ایجاد اثرات نامطلوب قابل­توجه»، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی را برای فعالیتی که احتمالاً تأثیر آن جزئی است، حذف می­کند. تأثیر آسیب احتمالی باید برای هر دو موضوع «آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر، قابل‌توجه» باشد. عبارت «اثرات مخرب قابل‌توجه» در هر دو بند (ب) و (ج) پیش­نویس دستورالعمل 1 استفاده شده و همان‌طور که در تفسیر آن ذکر شد، تعیین «قابل­توجه‌بودن»، مستلزم معیار واقعی و نه قانونی است.[89]

(6) عبارت «از نظر آلودگی اتمسفر یا تخریب اتمسفر»، یک بار دیگر پیش­نویس دستورالعمل را به دو موضوع اصلی مربوط به حفاظت از اتمسفر، ذیل دستورالعمل­های حاضر مرتبط می­کند، یعنی آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر فرامرزی. در حالی که سوابق مربوطه برای الزام ارزیابی اثرات زیست­محیطی عمدتاً به زمینه­های فرامرزی می­پردازد، باید توجه داشت که الزام مشابهی برای طرح‌هایی وجود دارد که احتمالاً اثرات نامطلوب قابل­توجهی بر اتمسفر جهانی دارند، مانند آن دسته از فعالیت‌هایی که شامل تغییر عمدی اتمسفر در مقیاس بزرگ است.[90] در زمینة تخریب اتمسفر، ممکن است چنین فعالیت­هایی خطر گسترده­تری برای آسیب‌های شدید حتی نسبت به مواردی که باعث آسیب فرامرزی می­شوند، به همراه داشته باشند و بنابراین همان ملاحظات باید در مورد فعالیت‌هایی که به‌طور بالقوه باعث تخریب اتمسفر جهانی می­شوند، اعمال شود.

(7) اگرچه در متن پیش­نویس دستورالعمل به جنبه­های رویه­ای پرداخته نشده است، شفافیت و مشارکت عمومی، اجزای مهمی در تضمین دسترسی به اطلاعات و نمایندگی در انجام ارزیابی اثرات زیست­محیطی است. اصل 10 اعلامیة 1992 ریو مقرر می­دارد که مسائل زیست­محیطی با مشارکت همة شهروندان، به بهترین شکل در سطح مربوطه رسیدگی می­شود. مشارکت شامل دسترسی به اطلاعات، فرصت مشارکت در فرآیندهای تصمیم­گیری و دسترسی مؤثر به دادرسی‌های قضایی و اداری است. کنوانسیون دسترسی به اطلاعات، مشارکت عمومی در تصمیم‌گیری و دسترسی به عدالت در مسائل زیست‌محیطی[91] نیز به این مسائل می­پردازد. این پروتکل کی­یف در مورد ارزیابی راهبردی محیطی، انجام مشارکت و مشاورة عمومی و درنظرگرفتن نتایج مشارکت عمومی و مشاوره در هر طرح یا برنامه را تشویق می­کند.[92]

دستورالعمل 5

استفادة پایدار از اتمسفر

1. با توجه به اینکه اتمسفر یک منبع طبیعی با ظرفیت جذب محدود است، استفاده از آن باید به شیوه­ای پایدار انجام شود.

2.    استفادة پایدار از اتمسفر شامل نیاز به تطبیق توسعة اقتصادی با حفاظت از اتمسفر است.

تفسیر

(1) اتمسفر یک منبع طبیعی با ظرفیت جذب محدود است. غالباً تصور نمی­شود که به همان مفهومی که مثلاً منابع معدنی یا نفت و گاز اکتشاف و بهره­برداری می­شود، قابل بهره­برداری باشد. اما در حقیقت، اتمسفر در اجزای فیزیکی و عملکردی خود قابل بهره­برداری است و بهره‌برداری می­شود. آلوده­کننده با کاهش کیفیت و ظرفیت آن برای جذب آلاینده­ها، از اتمسفر بهره­برداری می­کند. پیش‌نویس دستورالعمل، از مفهوم «منبع مشترک»، شباهت­هایی را استخراج می­کند، در حالی که همچنین این مسئله را به رسمیت می­شناسد که وحدت اتمسفر جهانی مستلزم شناخت اشتراک منافع است. بر این اساس، پیش‌نویس دستورالعمل با این فرض ادامه می­دهد که اتمسفر یک منبع طبیعی با ظرفیت جذب محدود است که توانایی آن برای حفظ حیات بر روی زمین تحت تأثیر فعالیت­های انسانی است. به منظور حفاظت از آن، مهم است که اتمسفر به‌عنوان منبع طبیعی و تابع اصول حفاظت و استفادة پایدار دیده شود.

(2) بند 1 تصدیق می­کند که جو، یک «منبع طبیعی با ظرفیت جذب محدود» است. بخش دوم بند 1 به دنبال ادغام حفاظت و توسعه است تا اطمینان حاصل شود که تغییرات در سیاره همچنان بقا و بهزیستی موجودات روی زمین را ممکن می­سازد. این کار را با اشاره به این پیشنهاد انجام می­دهد که استفاده از جو باید به شیوه­ای پایدار انجام شود. این الهام از عبارت­بندی­های کمیسیون است که در کنوانسیون قانون استفاده­های غیرکشتی­رانی از آبراه­های بین­المللی[93] و مواد ناظر بر حقوق سفره­های فرامرزی منعکس شده است.[94]

(3) اصطلاح «استفاده» به‌طور موسع و به‌طور کلی برای ارجاع به مفاهیمی فراتر از بهره‌برداری واقعی به ­کار می­رود. اتمسفر به طرق مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. به احتمال زیاد، بیشتر این فعالیت­هایی که تا کنون انجام شده­اند، آن‌هایی هستند که بدون قصد روشن یا مشخص برای تأثیرگذاری بر شرایط جوی انجام شده­اند. با این حال، فعالیت­های خاصی وجود داشته است که هدف آن‌ها تغییر شرایط جوی است، مانند اصلاح آب و هوا. برخی از فناوری‌های پیشنهادی برای اصلاح عمدی و در مقیاس بزرگ اتمسفر،[95] نمونه­هایی از استفاده از اتمسفر هستند.

(4) قصد بر این بوده که عبارت «استفاده از آن باید به شیوه­ای پایدار انجام شود»، در بند 1 ساده باشد و تغییر الگو به سمت تلقی اتمسفر به‌عنوان منبع طبیعی را نشان دهد که باید به شیوه­ای پایدار مورد استفاده قرار گیرد.

(5) بند 2 مبتنی بر زبان دیوان بین­المللی دادگستری در رأی خود در قضیة پروژة گابچیکوو ـ ناگیماروس است که در آن به «نیاز به ایجاد آشتی میان حفاظت از محیط‌زیست و توسعة اقتصادی» اشاره شده است.[96] موارد مرتبط دیگری نیز وجود دارد.[97] اشاره به «حفاظت از اتمسفر» در مقابل «حفاظت از محیط‌زیست» به دنبال تمرکز بند بر موضوع حاضر، یعنی حفاظت از اتمسفر است.

دستورالعمل 6

استفادة منصفانه و معقول از اتمسفر

اتمسفر باید به شیوه­ای منصفانه و معقول و به‌طور کامل با درنظرگرفتن منافع نسل حاضر و نسل­های آینده مورد استفاده قرار گیرد.

تفسیر

(1) اگرچه استفادة منصفانه‌‌ و معقول از اتمسفر، عنصر مهم پایداری است، همان‌طور که در پیش‌نویس دستورالعمل 5 منعکس شده است، بیان آن به‌عنوان اصل مستقل نیز حائز اهمیت است. مانند پیش‌نویس دستورالعمل 5، پیش‌نویس دستورالعمل حاضر در سطح گسترده‌ای به‌صورت انتزاعی و کلی تدوین شده است.

(2) پیش­نویس دستورالعمل دارای بیانی کلی است تا اصل انصاف را نسبت به حفاظت از اتمسفر به‌عنوان منبع طبیعی که همه در آن سهیم هستند، اعمال کند.[98] بخش اول جمله به استفادة «منصفانه و معقول» می­پردازد. این عبارت که «جو باید به شیوه­ای منصفانه و معقول استفاده شود»، تا حدی از ماده 5 کنوانسیون حقوق استفاده­های غیرکشتی‌رانی از آبراه­های بین­المللی و ماده 4 مواد مربوط به حقوق سفره­های فرامرزی گرفته شده است. این امر نشان­دهندة برقراری تعادلی میان منافع و درنظرگرفتن همة عواملی است که احتمال دارد انحصاراً به آلودگی اتمسفر یا تخریب اتمسفر مرتبط باشد.

(3) بخش دوم پیش­نویس دستورالعمل به جنبه‌های برابری درون و بین­نسلی می­پردازد.[99] برای نشان‌دادن پیوند بین این دو جنبه، عبارت «درنظرگرفتن کامل منافع» به نفع نسل کنونی و آیندة بشر ترجیح داده شده است. کلمات «منافع» و نه «به نفع» برای نشان‌دادن ماهیت یکپارچة اتمسفر استفاده شده است که «بهره­برداری» از آن نیاز به درنظرگرفتن تعادل بین منافع برای اطمینان از تأمین بقای موجودات زندة زمین دارد. عبارت «به‌طور کامل» به دنبال نشان‌دادن اهمیت درنظرگرفتن عوامل و ملاحظات مختلف است و باید در کنار بند هفتم مقدمه ملاحظه شود که این مسئله را شناسایی می­کند که منافع نسل­های آیندة بشر در حفظ طولانی­مدت کیفیت اتمسفر باید به‌طور کامل در نظر گرفته شود.

دستورالعمل 7

اصلاح عمدی اتمسفر در مقیاس بزرگ

فعالیت­هایی که با هدف اصلاح عمدی اتمسفر در مقیاس بزرگ صورت می­گیرد، فقط باید با ملاحظه و احتیاط انجام شود و تابع قواعد قابل اعمال حقوق بین­الملل، شامل قواعد مربوط به ارزیابی اثرات زیست­محیطی باشد.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل 7 به فعالیت­هایی می­پردازد که هدف آن‌ها تغییر شرایط جوی است و همان‌طور که عنوان پیش­نویس دستورالعمل نشان می­دهد، فقط به اصلاح عمدی در مقیاس بزرگ می­پردازد.

(2) اصطلاح «فعالیت­هایی با هدف اصلاح عمدی اتمسفر در مقیاس بزرگ»، تا حدی از تعریف «تکنیک­های اصلاح محیط­زیست» در کنوانسیون منع استفادة نظامی یا هرگونه استفادة خصمانه از روش­های اصلاح محیط­زیست گرفته شده است[100] که به روش­هایی برای تغییر از طریق دستکاری عمدی فرآیندهای طبیعی ـ پویا، ترکیب یا ساختار زمین، ازجمله بیوتا، لیتوسفر، هیدروسفر و اتمسفر یا فضای ماوراء اشاره دارد.

(3) این فعالیت­ها شامل چیزی است که معمولاً به‌عنوان «مهندسی زمین» شناخته می­شود؛ روش­ها و فناوری­هایی که شامل حذف دی اکسید کربن و مدیریت تشعشعات خورشیدی است.[101] فعالیت­های مربوط به حذف دی‌اکسیدکربن شامل اقیانوس، زمین و سیستم­های فنی بوده و به دنبال حذف دی‌اکسیدکربن از اتمسفر از طریق جاذب­های طبیعی یا از طریق مهندسی شیمی است. روش­های پیشنهادی برای حذف دی‌اکسیدکربن عبارت‌اند از ترسیب کربن در خاک، جذب و جداسازی کربن، جذب هوای محیط، لقاح اقیانوس، افزایش قلیائیت اقیانوس و افزایش هوازدگی.

(4) به گفتة کارشناسان علمی، مدیریت تشعشعات خورشیدی برای کاهش اثرات منفی تغییرات آب و هوایی با کاهش عمدی دمای سطح زمین طراحی شده است. فعالیت­های پیشنهادی در این ­رابطه عبارت‌اند از «افزایش آلبدو یا بازتابندگی»: روشی که شامل افزایش بازتاب ابرها یا سطح زمین است، به‌طوری که بیشتر گرمای خورشید به فضا منعکس می­شود؛ آئروسل­های استراتوسفری: روشی که شامل ورود ذرات کوچک و بازتابنده به اتمسفر فوقانی برای بازتاب نور خورشید قبل از رسیدن به سطح زمین است و بازتابنده­های فضایی، که مستلزم مسدودکردن بخش کوچکی از نور خورشید قبل از رسیدن به زمین است.

(5) اصطلاح «فعالیت­ها» به‌طور موسع درک شده است. با این حال، فعالیت­های دیگری نیز وجود دارد که به­واسطة حقوق بین­الملل ممنوع شده­اند و مشمول پیش­نویس دستورالعمل حاضر نمی­شوند، مانند مواردی که توسط کنوانسیون منع استفادة نظامی یا هرگونه استفادة خصمانه از تکنیک­های اصلاح محیطی[102] و پروتکل اول کنوانسیون ژنو 1949 ممنوع شده است.[103] بر این اساس، پیش‌نویس دستورالعمل حاضر فقط در مورد فعالیت­های «غیرنظامی» اعمال می­شود. فعالیت­های نظامی شامل اصلاحات عمدی اتمسفر، خارج از محدودة پیش­نویس دستورالعمل حاضر است.

(6) به همین ترتیب، سایر فعالیت­ها تحت حاکمیت رژیم­های مختلف است. به‌عنوان مثال، جنگل­کاری در پروتکل کیوتو در رژیم کنوانسیون چارچوب ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی[104] و در توافقنامة پاریس (ماده 5، بند 2) گنجانده شده است. بر اساس برخی اسناد حقوقی بین­المللی، اقداماتی برای تنظیم جذب و ذخیرة کربن اتخاذ شده است. پروتکل 1996 (پروتکل لندن)[105] بر کنوانسیون 1972 در مورد جلوگیری از آلودگی دریا به­واسطة دامپینگ زباله و سایر مواد[106] در حال حاضر شامل یک مادة اصلاح‌شده و پیوست و همچنین دستورالعمل­های جدید برای کنترل دامپینگ زباله و سایر موارد است، تا جایی که «لقاح آهن اقیانوس» و «افزایش قلیاییت اقیانوس» به مسائل مربوط با دامپینگ اقیانوس­ها در کنوانسیون 1972 و پروتکل لندن مرتبط شده است.

(7) فعالیت­های دارای هدف اصلاح عمدی اتمسفر در مقیاس بزرگ، قابلیت زیادی برای پیشگیری، تغییر، تعدیل یا بهبود اثرات نامطلوب بلایا و خطرات، ازجمله خشکسالی، طوفان، گردباد و افزایش تولید محصول و دردسترس‌بودن آب دارد. در عین حال، این امر شناسایی شده است که احتمال دارد آن‌ها اثرات دوربرد و غیرمنتظره­ای بر الگوهای اقلیمی موجود داشته باشند که به­واسطة مرزهای ملی محدود نمی­شود. همان‌طور که سازمان جهانی هواشناسی در رابطه با اصلاح آب و هوایی اشاره کرده است: «پیچیدگی فرآیندهای جوی به حدی است که اصلاح آب و هوا که به‌طور مصنوعی در یک نقطه از جهان ایجاد می­شود، لزوماً پیامدهایی در جای دیگر به دنبال خواهد داشت ... قبل از انجام آزمایشی بر روی اصلاح آب و هوا در مقیاس بزرگ، پیامدهای احتمالی و مطلوب باید به‌دقت ارزیابی و ترتیبات بین­المللی رضایت­بخشی لحاظ شود».[107]

(8) هدف پیش­نویس دستورالعمل حاضر، سرکوب نوآوری و پیشرفت علمی نیست. اصول 7 و 9 بیانیة ریو بر اهمیت فناوری­ها و همکاری­های جدید و نوآورانه در این حوزه اذعان دارد. در عین حال، این بدان معنا نیست که آن فعالیت­ها همیشه اثرات مثبتی دارند.

(9) بر این اساس، پیش­نویس دستورالعمل به دنبال مجوز‌دادن یا ممنوع‌کردن چنین فعالیت‌هایی نیست، مگر اینکه بین دولت­ها توافقی برای اتخاذ چنین اقدامی وجود داشته باشد. این مسئله به‌سادگی این اصل را مشخص می­کند که چنین فعالیت­هایی در صورت انجام، فقط باید با ملاحظه و احتیاط انجام شوند. کلمة «فقط» به منظور تقویت بیشتر روش ملاحظه­کارانه و محتاطانه در فعالیت­هایی است که ممکن است با هدف اصلاح عمدی در مقیاس بزرگ انجام شوند، در حالی که بخش آخر پیش­نویس دستورالعمل روشن می­کند که چنین فعالیت­هایی با رعایت قواعد قابل اعمال حقوق بین­الملل انجام می‌شوند.

(10) اشاره به «ملاحظه و احتیاط» از زبان دیوان بین­المللی حقوق دریاها در قضیة ماهی تن بالة آبی جنوبی،[108] قضیة ماکس پلنت[109] و قضیة احیای زمین توسط سنگاپور در و اطراف تنگة جوهور[110] الهام گرفته است. دادگاه در پروندة احیای زمین اظهار داشت: «بر این اساس، با توجه به پیامدهای احتمالی احیای زمین بر محیط­زیست دریایی، ملاحظه و احتیاط ایجاب می­کند که مالزی و سنگاپور، روش­هایی را برای تبادل اطلاعات و ارزیابی خطرات یا اثرات کارهای احیای زمین و ابداع راه­های مقابله با آن‌ها در مناطق مربوطه ایجاد کنند. پیش­نویس دستورالعمل به زبان توصیه‌ای، با هدف تشویق توسعة قواعد حاکم بر این­گونه فعالیت­ها در رژیم­هایی که در زمینه­های مختلف مرتبط با آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر صلاحیت دارند، تهیه شده است.

(11) عبارت «شامل موارد مربوط به ارزیابی اثرات زیست‌محیطی» در پایان پیش­نویس دستورالعمل، بر تصدیق اهمیت ارزیابی اثرات زیست­محیطی، همان‌طور که در پیش­نویس دستورالعمل 4 منعکس شده است، تأکید می­کند. فعالیت­هایی با هدف اصلاح عمدی اتمسفر در مقیاس بزرگ باید با افشای کامل و به شیوه­ای شفاف انجام شود و ممکن است برای این منظور، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی که در پیش‌نویس دستورالعمل 4 ارائه شده است، مورد نیاز باشد. این مسئله در نظر گرفته شده که ممکن است طرحی که شامل اصلاح عمدی اتمسفر در مقیاس بزرگ است، اثرات نامطلوب قابل­توجهی ایجاد کند؛ در این صورت، ارزیابی برای چنین فعالیتی ضروری است.

دستورالعمل 8

همکاری بین­المللی

1. دولت­ها متعهدند در صورت اقتضاء با یکدیگر و سازمان­های بین­المللی مربوطه برای حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر همکاری کنند.

2.      دولت­ها باید در تقویت بیشتر دانش علمی و فنی مرتبط با علل و اثرات آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر همکاری کنند. همکاری می­تواند شامل تبادل اطلاعات و نظارت مشترک باشد.

تفسیر

(1) همکاری بین­المللی، کانون اصلی کل مجموعة دستورالعمل­های پیش­نویس حاضر است. مفهوم همکاری بین­المللی دستخوش تغییرات قابل­توجهی در حقوق بین­الملل شده است[111] و امروز تا حد زیادی بر اساس مفهوم منافع مشترک جامعة بین­المللی به‌عنوان یک کل ساخته شده است.[112] در این رابطه، یادآوری می­شود که بند سوم مقدمة پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر، آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر را نگرانی مشترک نوع بشر می­داند.

(2) بند 1 پیش­نویس دستورالعمل حاضر، تعهد دولت­ها را برای همکاری در صورت لزوم مطرح می­کند. به‌طور مشخص، این همکاری با سایر دولت­ها و سازمان­های بین­المللی مربوطه صورت می­گیرد. عبارت «در صورت اقتضاء»، نشان­دهندة انعطاف­پذیری خاصی برای کشورها در اجرای تعهد به همکاری است که بسته به ماهیت و موضوع مورد نیاز برای همکاری و بر اساس قواعد قابل اعمال حقوق بین­الملل وجود دارد. انواع همکاری­هایی که می­تواند رخ دهد نیز ممکن است بسته به موقعیت متفاوت باشد و امکان اعمال سطح معینی از حاشیة صلاحدید را از سوی دولت­ها طبق قواعد قابل اعمال حقوق بین­الملل فراهم کند. این امر می­تواند در سطوح دوجانبه، منطقه­ای یا چندجانبه باشد. دولت­ها همچنین می­توانند جداگانه اقدامات مناسب را اتخاذ کنند.

(3) در قضیة خمیر کاغذ، دیوان بین­المللی دادگستری بر پیوندهای مرتبط با تعهد به همکاری بین طرف‌ها و تعهد به پیشگیری تأکید کرد. دیوان خاطرنشان کرد که «از طریق همکاری است که دولت­های مربوطه می­توانند به‌طور مشترک، ریسک­های آسیب وارده به محیط­زیست را مدیریت کنند ... تا از آسیب مورد نظر جلوگیری نمایند».[113]

(4) همکاری بین­المللی در چندین سند چندجانبة مرتبط با حفاظت از محیط­زیست یافت می‌شود. هم اعلامیة استکهلم و هم اعلامیة ریو به‌ترتیب در اصل 24 و اصل 27 بر اهمیت همکاری که مستلزم حسن‌نیت و روحیة مشارکت است، تأکید می­کند.[114] علاوه بر این، در میان برخی از معاهدات موجود، کنوانسیون وین برای حفاظت از لایة اُزون، در مقدمة خود مقرر می­دارد که طرف­های این کنوانسیون «آگاهی دارند اقدامات لازم برای محافظت از لایة اُزون در برابر تغییرات ناشی از فعالیت­های انسانی مستلزم همکاری و اقدام بین­المللی است». علاوه بر این، مقدمة کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی اذعان می­کند که «ماهیت جهانی تغییرات اقلیمی مستلزم گسترده­ترین همکاری ممکن از سوی همة کشورها و مشارکت آن‌ها در قالب واکنش بین­المللی مؤثر و مناسب است...»، در حالی که مجدداً «اصل حاکمیت دولت­ها در همکاری‌های بین­المللی برای مقابله با تغییرات اقلیمی» را تأیید می­کند.[115] بر اساس ماده 7 موافقت‌نامة پاریس، طرف‌ها «اهمیت حمایت از همکاری بین­المللی را در زمینة تلاش­ها در راستای سازگاری و اهمیت درنظرگرفتن نیازهای کشورهای در حال توسعه، به­ویژه کشورهایی که به‌طور خاص در برابر اثرات نامطلوب تغییرات اقلیمی آسیب­پذیر هستند، شناسایی می­کنند».[116] مقدمة موافقت‌نامة پاریس به ­نوبة خود بر اهمیت آموزش، تعلیم، آگاهی عمومی، مشارکت عمومی، دسترسی عمومی به اطلاعات و همکاری در همة سطوح در مورد موضوعاتی که در این موافقت‌نامه اشاره شده است، تأکید می­کند.[117]

(5) کمیسیون همچنین در کار خود، اهمیت همکاری را شناسایی کرده است.[118] همکاری می‌تواند اشکال مختلفی داشته باشد. بند 2 پیش­نویس دستورالعمل به‌ویژه بر اهمیت همکاری در ارتقای دانش علمی و فنی مرتبط با علل و تأثیرات آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر تأکید می­کند. بند 2 همچنین تبادل اطلاعات و نظارت مشترک را برجسته می­سازد.

(6) کنوانسیون وین برای حفاظت از لایة اُزون در مقدمة خود مقرر می­دارد که همکاری و اقدام بین­المللی باید «بر اساس ملاحظات علمی و فنی مرتبط» باشد و در بند 1 ماده 4، در مورد همکاری در زمینه­های حقوقی، علمی و فنی شرایطی وجود دارد مبنی بر اینکه:

طرف­ها باید مبادلة اطلاعات علمی، فنی، اجتماعی ـ اقتصادی، تجاری و حقوقی مربوط به این کنوانسیون را که در پیوست 2 بیشتر توضیح داده شده است، تسهیل و تشویق کنند. چنین اطلاعاتی باید در اختیار نهادهای مورد توافق طرف­ها قرار گیرد.

ضمیمة دوم کنوانسیون، مجموعة مفصلی از موارد را برای تبادل اطلاعات ارائه می­دهد. بند 2 ماده 4، همکاری در زمینه­های فنی را با درنظرگرفتن نیازهای کشورهای در حال توسعه پیش­بینی می­کند.

(7) بند 1 ماده 4 کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی در مورد تعهدات مقرر می­دارد:

همة طرف­ها ... باید (ث) در آماده­سازی برای سازگاری با اثرات تغییرات اقلیمی همکاری کنند ... (چ) تحقیقات علمی، فناوری، فنی، اجتماعی ـ اقتصادی و سایر تحقیقات، مشاهدة نظام­مند و توسعة آرشیو داده­های مربوط به سیستم اقلیمی و با هدف درک بیشتر و کاهش یا حذف ابهامات باقیمانده در مورد علل، اثرات، میزان و زمان تغییرات اقلیمی و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی، راهبردهای مختلف واکنش را ارتقا داده و در آن همکاری کنند؛ (ح) با تبادل کامل، آزاد و سریع اطلاعات علمی، فنی، اجتماعی ـ اقتصادی و حقوقی مرتبط با سیستم اقلیمی و تغییرات اقلیمی و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی، راهبردهای مختلف واکنش را ترویج داده و در مورد آن همکاری کنند؛ (خ) آموزش، تعلیم و آگاهی عمومی مرتبط با تغییرات اقلیمی را ترویج داده و در مورد آن همکاری و گسترش مشارکت در این فرآیند، شامل مشارکت سازمان­های غیردولتی را تشویق نمایند.

(8) در این زمینه، تعهد به همکاری شامل ازجمله و در صورت اقتضاء، تبادل اطلاعات است. در این رابطه می­توان به این نکته نیز اشاره کرد که ماده 9 کنوانسیون حقوق استفاده­های غیرکشتی‌رانی از مسیرهای آبی بین­المللی دارای مجموعه­ای مفصل از مقررات راجع به مبادلة داده­ها و اطلاعات است. علاوه بر این، کنوانسیون آلودگی هوای فرامرزی دوربرد در ماده 4 مقرر می­دارد که طرف­های متعاهد «باید در مورد سیاست­ها، فعالیت­های علمی و اقدامات فنی خود با هدف مبارزه با تخلیة آلاینده­های هوا تا حد امکان که ممکن است اثرات نامطلوبی داشته باشد، اطلاعاتی را مبادله و بررسی و در نتیجه به کاهش آلودگی هوا ازجمله آلودگی هوای فرامرزی دوربرد کمک کنند». کنوانسیون همچنین مقررات مفصلی در مورد همکاری در زمینه­های تحقیق و توسعه (ماده 7)، تبادل اطلاعات (ماده 8) و اجرا و توسعة بیشتر برنامة همکاری برای نظارت و ارزیابی انتقال دوربرد آلاینده­های هوا در اروپا (ماده 9) دارد. همچنین در سطح منطقه­ای، توافقنامة چارچوب منطقه­ای آفریقای شرقی در مورد آلودگی هوا (توافقنامة نایروبی، 2008)[119] و توافقنامة چارچوب منطقه­ای غرب و مرکز آفریقا در مورد آلودگی هوا (توافقنامة ابیجان، 2009)[120] مقررات یکسانی در مورد همکاری بین­المللی دارند. طرف­ها توافق می­کنند:

1.2   اشتراک مساعی و منافع مشترک در اتخاذ اقدامات مشترک علیه انتشار آلاینده­های هوا و گازهای گلخانه­ای را در نظر بگیرند؛

...

1.4   تبادل اطلاعات آموزشی و پژوهشی در مورد مدیریت کیفیت هوا را ارتقا دهند؛

1.5   همکاری­های منطقه­ای برای تقویت نهادهای نظارتی را ارتقا دهند.

(9) کمیسیون نیز در کار خود، اهمیت دانش علمی و فنی را شناسایی کرده است.[121] در زمینة حفاظت از اتمسفر، افزایش دانش علمی و فنی مرتبط با علل و اثرات آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر، کلیدی است. برای پرداختن به اثرات نامطلوب تغییرات اقلیمی، موافقت‌نامة پاریس اهمیت جلوگیری، به‌حداقل‌رساندن و رسیدگی به آسیب­ها و خسارات مرتبط با اثرات نامطلوب تغییرات اقلیمی را به رسمیت می­شناسد و همکاری در زمینه­هایی از این قبیل را پیش­بینی می­کند: (الف) سیستم­های هشدار اولیه، (ب) آمادگی اضطراری، (ج) وقایع با شروع آهسته، (د) رویدادهایی که ممکن است متضمن آسیب­ها و خسارات غیرقابل­برگشت و دائمی باشد، (هـ) ارزیابی و مدیریت ریسک جامع و (و) تسهیلات بیمة ریسک، تجمیع ریسک اقلیمی و سایر راهکارهای بیمه. (ز) زیان­های غیراقتصادی و (ح) تاب­آوری جوامع، معیشت و اکوسیستم.[122]

دستورالعمل 9

ارتباط متقابل بین قواعد مربوطه

1. قواعد حقوق بین­الملل مربوط به حفاظت از اتمسفر و سایر قواعد مرتبط حقوق بین­الملل، شامل ازجمله قواعد تجارت بین­الملل و حقوق سرمایه­گذاری، حقوق دریاها و حقوق بین­الملل بشر، باید تا حد امکان شناسایی، تفسیر و اعمال شود تا مجموعة واحدی از تعهدات سازگار، مطابق با اصول هماهنگی و یکپارچگی سیستمی و با هدف اجتناب از تعارضات ایجاد شود. این امر باید بر اساس قواعد مربوطة مندرج در کنوانسیون وین در مورد حقوق معاهدات، ازجمله مواد 30 و 31، بند 3 (ج) و اصول و قواعد حقوق بین الملل عرفی انجام شود.

2. دولت­ها باید تا حد امکان، هنگام تدوین قواعد جدید حقوق بین­الملل در رابطه با حفاظت از اتمسفر و سایر قواعد مرتبط حقوق بین­الملل، تلاش کنند تا این کار را به شیوه­ای هماهنگ انجام دهند.

3. هنگام اعمال بندهای 1 و 2 باید به افراد و گروه­هایی که به‌ویژه در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر آسیب­پذیر هستند، توجه ویژه­ای شود. ممکن است چنین گروه­هایی شامل ازجمله مردم بومی، مردم کشورهای کمترتوسعه­یافته و مردم مناطق کم­ارتفاع ساحلی و کشورهای جزیره‌ای کوچک در حال توسعه شود که تحت تأثیر افزایش سطح دریا قرار گرفته­اند.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل 9 به «ارتباط متقابل بین قواعد مربوطه» می­پردازد[123] و به دنبال انعکاس رابطه بین قواعد حقوق بین­الملل مربوط به حفاظت از اتمسفر و سایر قواعد مرتبط حقوق بین­الملل است. بند 1 و 2 ماهیت کلی دارند، در حالی که بند 3 بر حفاظت از گروه­هایی که به‌ویژه در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر آسیب­پذیر هستند تأکید می­کند. آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر در پیش­نویس دستورالعمل 1 در مورد استفاده از اصطلاحات تعریف شده است. این اصطلاحات بر آلودگی و تخریب ناشی از ]فعالیت[ «انسان» تمرکز دارند. این امر لزوماً به این معنی است که فعالیت­های انسانی تحت نظارت سایر زمینه­های حقوقی بر اتمسفر و حفاظت از آن تأثیر دارد. بنابراین مهم است که تا حد امکان از تعارض و تنش بین قواعد مربوط به حفاظت از اتمسفر و قوانین مربوط به سایر زمینه­های حقوق بین­الملل اجتناب شود. بر این اساس، پیش­نویس دستورالعمل 9 روش­های مختلف در حقوق بین­الملل را برای پرداختن به تنش­های بین قواعد و اصول حقوقی، خواه مربوط به موضوع تفسیر یا تعارض باشد، شناسایی می­کند. تدوین پیش­نویس دستورالعمل 9 بر اساس نتایج به‌دست‌آمدة گروه مطالعاتی کمیسیون در مورد چندپارگی حقوق بین­الملل است: مشکلات ناشی از تنوع و گستردگی حقوق بین­الملل.[124]

(2) بند 1 به سه نوع فرآیند قانونی، یعنی شناسایی قوانین مربوطه، تفسیر و اعمال آن‌ها می‌پردازد. عبارت «و به منظور جلوگیری از تعارض» در انتهای جملة اول این بند نشان می­دهد که «جلوگیری از تعارض»، یکی از اهداف اصلی این بند است. با این حال، این هدفِ انحصاریِ پیش‌نویسِ دستورالعمل نیست. این پاراگراف به شکل مجهول عبارت­بندی شده است، با توجه به این واقعیت که فرآیند شناسایی، تفسیر و اعمال، نه­تنها شامل دولت­ها می­شود، بلکه سایرین ازجمله سازمان­های بین­المللی را نیز در صورت اقتضا شامل می­شود.

(3) عبارت «تا حد امکان باید شناسایی، تفسیر و اعمال شود تا مجموعة واحدی از تعهدات سازگار ایجاد شود»، بر اساس نتایج گروه مطالعاتی کمیسیون در مورد پراکندگی است. اصطلاح «شناسایی‌شده» به‌ویژه در رابطه با قواعد ناشی از تعهدات معاهداتی و سایر منابع حقوق بین­الملل مرتبط است. در هماهنگ‌کردن قواعد، مراحل مقدماتی خاصی باید انجام شود که مربوط به شناسایی است. برای مثال، تعیین اینکه آیا دو قانون به «موضوع یکسانی» توجه دارند یا خیر و اینکه کدام قاعده باید در نظر گرفته شود، قانون عام(lex generalis) یا قانون خاص (lex specialis) و قانون سابق (lex anterior) یا قانون لاحق (lex posterior) و اینکه آیا قاعدة نسبی­بودن (pacta tertiis) قابل اعمال است یا خیر.

(4) جملة اول اشارة خاصی به اصول «هماهنگی و یکپارچگی سیستمی» دارد که در نتیجه‌گیری‌های کارگروه مطالعاتی در مورد پراکندگی مورد توجه ویژه قرار گرفت. همان‌طور که در نتیجه (4) در مورد هماهنگی ذکر شد، هنگامی که چندین هنجار ناظر بر یک موضوع است، باید تا حد امکان به­گونه­ای تفسیر شود که منجر به «مجموعة واحدی از تعهدات سازگار» شود. علاوه بر این، ذیل نتیجه (17)، یکپارچگی سیستمی بیانگر این است که «فارغ از موضوع­شان، معاهدات، مخلوق نظام حقوقی بین‌المللی هستند». بنابراین باید با درنظرگرفتن سایر قواعد و اصول حقوق بین­الملل تفسیر شوند.

(5) جملة دوم پاراگراف 1 مترصد قرار‌دادن این بند در چارچوب قواعد مربوطة مندرج در کنوانسیون 1969 وین در مورد حقوق معاهدات است،[125] شامل مواد 30 و 31 بند 3 (ج) و اصول و قواعد حقوق بین­الملل عرفی. هدف ماده 31، بند 3 (ج) کنوانسیون 1969 این است که تفسیر سیستمی را تضمین کند، که در آن باید «هرگونه قواعد مرتبط حقوق بین­المللِ قابل اعمال در روابط بین طرف‌ها» در نظر گرفته شود.[126] به عبارت دیگر، بند 3 (ج) ماده 31، هم بر «وحدت حقوق بین­الملل» و هم بر «این معنا که قواعد نباید جدا از حقوق بین­الملل عمومی در نظر گرفته شوند» تأکید می­کند.[127] در صورتی که اصل یکپارچگی سیستمی فوق در شرایط معین به‌طور مؤثر عمل نکند، ماده 30 کنوانسیون 1969 قواعدی را برای حل تعارض ارائه می­نماید. ماده 30 قواعد تعارض قانون خاص (بند 2)، قانون لاحق (بند 3) و نسبی­بودن (بند 4) را پیش­بینی می­کند.[128] عبارت «اصول و قواعد حقوق بین­الملل عرفی» در جملة دوم بند 1، چنین اصول و قواعدی از حقوق بین­الملل عرفی را در بر می­گیرد که با شناسایی، تفسیر و اعمال قواعد مربوطه ارتباط دارد.^[129] در حالی که آخرین جمله بند 1 به «اصول» و همچنین «قواعد» حقوق بین­الملل عرفی اشاره می­کند، به ارتباطی که ممکن است «اصول کلی حقوقی» در رابطه با پیش­نویس دستورالعمل­ها داشته باشد، لطمه­ای وارد نمی­کند.

(6) اشاره به «شامل ازجمله، قواعد حقوق تجارت بین­الملل و سرمایه­گذاری، حقوق دریاها و حقوق بین­الملل بشر»، اهمیت عملی این سه حوزه را در رابطه با حفاظت از اتمسفر برجسته می­کند. حوزه­های مشخص‌شده، ارتباط تنگاتنگی با قواعد حقوق بین­الملل مرتبط با حفاظت از اتمسفر از نظر رویة معاهداتی، رویه‌قضایی و دکترین دارند.[130] سایر رشته­های حقوق که ممکن است به همان اندازه مرتبط باشند، نادیده گرفته نشده­اند و فهرست حوزه­های حقوق مرتبط، جامع نیست. علاوه بر این، هیچ ­چیز در پیش­نویس دستورالعمل 9 نباید به‌عنوان قواعد فرعی حقوق بین­الملل در زمینه­های ذکرشده نسبت به قواعد مربوط به حفاظت از اتمسفر یا بالعکس تفسیر شود.

(7) با توجه به حقوق تجارت بین­الملل، مفهوم حمایت متقابل برای کمک به تطبیق این حوزة حقوقی و قواعد بین­المللی محیط­زیست که تا حدی به حفاظت از اتمسفر مربوط می­شود، پدید آمده است. توافقنامة مراکش در 1994 که سازمان تجارت جهانی را تأسیس کرد،[131] در مقدمة خود بیان می­کند که هدف آن تطبیق اهداف تجارت و توسعه با نیازهای زیست­محیطی «بر اساس هدف توسعة پایدار» است.[132] کمیتة تجارت و محیط­زیست سازمان تجارت جهانی، فعالیت­های خود را «با هدف حمایت متقابل تجارت بین­الملل و سیاست­های زیست‌محیطی» آغاز کرد[133] و در گزارش 1996 خود به کنفرانس وزیران سنگاپور، موضع خود را تکرار کرد که نظام سازمان تجارت جهانی و حفاظت از محیط­زیست «دو حوزة سیاست­گذاری­اند [که] هر دو مهم هستند و ... باید به منظور ارتقای توسعة پایدار، مورد حمایت متقابل قرار گیرند».[134] از آنجا که مفهوم «حمایت متقابل» به‌تدریج، «استاندارد قانونی داخلی سازمان تجارت جهانی» شده است،[135] بیانیة وزیران دوحه در 2001 بیانگر اعتقاد دولت­ها است مبنی بر اینکه «اقدام برای حفاظت از محیط­زیست و ارتقای توسعة پایدار می­تواند و باید به­صورت حمایت متقابل باشد».[136] حمایت متقابل در حقوق تجارت بین­الملل به‌عنوان بخشی از اصل هماهنگی در تفسیر قواعد متعارض معاهدات مختلف تلقی می‌شود. در میان تعدادی از پرونده­های مرتبط حل و فصل اختلافات سازمان تجارت جهانی، پروندة ایالات متحده ـ استانداردهای بنزین اصلاح‌شده و متعارف در 1996 از این نظر قابل توجه است که هیئت استیناف از تفکیک قواعد موافقت‌نامة عمومی در مورد تعرفه­ها و تجارت از سایر قواعد تفسیر حقوق بین­الملل عمومی خودداری کرده و اعلام نمود که «موافقت‌نامة عمومی نباید جدا از حقوق بین­الملل عمومی در نظر گرفته شود» (تأکید اضافه شده است).[137]

(8) روندها و رویکردهای مشابهی در حقوق سرمایه­گذاری بین­المللی وجود دارد. موافقت‌نامه‌های تجارت آزاد که شامل تعدادی بندهای سرمایه­گذاری است،[138] و برخی معاهدات دوجانبة سرمایه‌گذاری نیز حاوی استانداردهای مربوط به محیط‌زیست است[139] که به­واسطة رویه‌قضایی مراجع حل اختلاف مربوطه تأیید شده است. برخی از دیوان­های سرمایه­گذاری تأکید کرده­اند که معاهدات سرمایه­گذاری «نمی­توانند جدا از حقوق بین­المللی عمومی ملاحظه و تفسیر شوند».[140]

(9) در مورد حقوق دریاها هم همین طور است. حفاظت از جو به دلیل تعامل فیزیکی نزدیک بین جو و اقیانوس­ها به‌طور ذاتی با اقیانوس­ها و حقوق دریاها مرتبط است. موافقت‌نامة پاریس در مقدمة خود به «اهمیت تضمین یکپارچگی همة اکوسیستم­ها، شامل اقیانوس­ها» اشاره می­کند. این ارتباط توسط کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها نیز تأیید شده است،[141] که «آلودگی محیط­زیست دریایی» را در ماده 1 بند 1(4) تعریف می­کند، به­گونه‌ای که شامل همة منابع آلودگی دریایی، شامل آلودگی اتمسفر ناشی از منابع مستقر در خشکی و کشتی­ها می­شود.[142] این کنوانسیون، مقررات مفصلی را در مورد حمایت و حفاظت از محیط­زیست دریایی در قالب قسمت دوازدهم، به‌ویژه مواد 192، 194، 207، 211 و 212 ارائه می­دهد. تعدادی کنوانسیون منطقه­ای وجود دارد که موضوع آلودگی دریایی از منابع مستقر در خشکی را تنظیم می­کند.[143] سازمان دریانوردی بین­المللی در تلاش­های خود برای تکمیل مفاد کنوانسیون، به دنبال تنظیم آلودگی ناشی از کشتی­ها[144] و مبارزه با تغییرات اقلیمی بوده­ است.[145] اجرای مؤثر قواعد حقوقی دریاها می­تواند به حفاظت از اتمسفر کمک کند. به همین ترتیب، اجرای مؤثر قواعد حفاظت از محیط­زیست می­تواند از اقیانوس­ها محافظت کند.

(10) در مورد حقوق بین­الملل بشر، تخریب محیط­زیست، شامل آلودگی هوا، تغییرات اقلیمی و تخریب لایة اُزون، «احتمال تأثیرگذاری بر تحقق حقوق بشر را دارد».[146] پیوند بین حقوق بشر و محیط­زیست، شامل اتمسفر، در عمل تأیید شده است. اعلامیة استکهلم در اصل 1 خود این موضوع را شناسایی می­کند که هر کس «از حق بنیادین آزادی، برابری و شرایط مناسب زندگی در محیطی با کیفیت برخوردار است که اجازة زندگی با کرامت و رفاه را می­دهد».[147] اعلامیة ریو در 1992 در اصل 1 خود بیان می­کند که «انسان­ها در مرکز توجه به توسعة پایدار قرار دارند» و «آن‌ها حق دارند زندگی سالم و سازنده و هماهنگ با طبیعت داشته باشند».[148] در زمینة آلودگی اتمسفر، کنوانسیون آلودگی هوای فرامرزی دوربرد، این مسئله را شناسایی می­کند که آلودگی هوا دارای «اثرات زیان‌بار با ماهیتی است که سلامت انسان را به خطر می­اندازد» و مقرر می­دارد که طرف­ها مصمم هستند «از انسان و محیط­زیست او در برابر آلودگی هوا» تا حد معینی «محافظت کنند».[149] به‌علاوه برای تخریب اتمسفر، کنوانسیون وین برای حفاظت از لایة اُزون حاوی مقرراتی است که به موجب آن طرف­ها موظف‌اند مطابق با این کنوانسیون و پروتکل­هایی که طرف آن هستند، اقدامات مناسبی را برای «حفاظت از سلامت انسان» انجام دهند.[150] به‌طور مشابه، کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی به اثرات نامطلوب تغییرات اقلیمی، ازجمله اثرات مخرب قابل­توجه «بر سلامت و رفاه انسان» می­پردازد.[151]

(11) در این راستا، حقوق بشر مربوطه شامل «حق حیات»،[152] «حق زندگی خصوصی و خانوادگی»[153] و «حق مالکیت»[154] و همچنین سایر حقوق مندرج در بند یازدهم مقدمة موافقت‌نامة پاریس است:

تغییرات اقلیمی، نگرانی مشترک بشریت است. طرف­ها باید هنگام اقدام در زمینة تغییرات اقلیمی، به تعهدات مربوطة خود در مورد حقوق بشر، حق بر سلامت، حقوق مردمان بومی، جوامع محلی، مهاجران، کودکان، افراد دارای معلولیت و افراد در موقعیت­های آسیب­پذیر و حق بر توسعه و همچنین برابری جنسیتی، توانمندسازی زنان و برابری بین ­نسلی احترام بگذارند، آن را ترویج کنند و در نظر بگیرند.

(12) در مواردی که در کنوانسیون‌های حقوق بشری، به­طور خاص، حق بر محیط­زیست شامل حق بر سلامت وجود دارد، دادگاه­ها و نهادهای معاهداتی مربوطه، آن را اعمال می­کنند. با این حال، برای اینکه قواعد بین­المللی حقوق بشر به حفاظت از اتمسفر کمک کند، باید الزامات اساسی خاصی برآورده شود.[155] اولاً از آنجا که حقوق بین­الملل بشر «یک نظم حقوقی مبتنی بر صدمات شخصی»[156] باقی ­مانده، باید ارتباط مستقیمی بین آلودگی یا تخریب اتمسفر که به حق محافظت‌شده آسیب می­زند، و ایراد آسیب به یک حق محافظت‌شده، وجود داشته باشد. ثانیاً اثرات نامطلوب آلودگی یا تخریب اتمسفر باید به آستانة معینی برسد تا در محدودة قواعد بین­المللی حقوق بشر قرار گیرد. ارزیابی این حداقل استانداردها نسبی است و به محتوای حق مورد استناد و همة شرایط مربوط به پرونده از قبیل شدت و مدت مزاحمت و آثار جسمی یا معنوی آن بستگی دارد. ثالثاً و مهم‌تر از همه، برقراری ارتباط علی بین فعل یا ترک فعل یک دولت از یک سو و آلودگی یا تخریب جوی از سوی دیگر ضروری است.

(13) یکی از مشکلات در رابطه میان قواعد حقوق بین­المللِ مربوط به اتمسفر و حقوق بشر، «گسست» در اعمال آن­ها از نظر شخصی است. در حالی که قواعد حقوق بین­الملل مربوط به اتمسفر نه‌تنها در مورد کشورهای قربانی، بلکه در مورد کشورهای منشأ آسیب نیز اعمال می­شود، دامنة اعمال معاهدات حقوق بشری محدود به اشخاصی است که تحت صلاحیت یک دولت هستند.[157] بنابراین در جایی که یک فعالیت مضر برای محیط­زیست در یک کشور بر افراد در کشور دیگر تأثیر می­گذارد، مسئلة تفسیر «صلاحیت» در چارچوب تعهدات حقوق بشری مطرح می­شود. در تفسیر و به­کارگیری این مفهوم، ممکن است لازم باشد به موضوع و هدف معاهدات حقوق بشری توجه شود. دیوان بین­المللی دادگستری در نظر مشورتی خود دربارة پیامدهای حقوقی ساخت دیوار در سرزمین­ اشغالی فلسطین، هنگام پرداختن به موضوع صلاحیت فراسرزمینی اظهار داشت: «در حالی که صلاحیت دولت­ها اصولاً سرزمینی است، احتمال دارد گاهی خارج از قلمرو ملی اعمال شود. با توجه به موضوع و هدف میثاق بین­المللی حقوق مدنی و سیاسی، طبیعی به نظر می­رسد که حتی در صورت وجود چنین شرایطی، دولت­های طرف میثاق، ملزم به رعایت مقررات آن باشند».[158]

(14) یکی از ملاحظات احتمالی، ارتباط اصل عدم تبعیض است. برخی از نویسندگان معتقدند که ممکن است عدم اعمال حقوق بین­الملل بشر نسبت به آلودگی اتمسفر یا تخریب جهانی و اینکه این حقوق تنها می­تواند از قربانیان آلودگی درون­مرزی حمایت کند، غیرمنطقی باشد. آن‌ها معتقدند که اصل عدم تبعیض، دولت مسئول را ملتزم می­کند که با آلودگی فرامرزی اتمسفر یا تخریب اتمسفر جهانی به‌صورتی متفاوت از آلودگی داخلی رفتار نکند.[159] علاوه بر این، اگر و تا آنجا که هنجارهای مربوطة حقوق بشر دارای اثر فراسرزمینی باشند،[160] ممکن است این قواعد با هنجارهای زیست‌محیطی برای حفاظت از اتمسفر همپوشانی داشته باشند، مانند مراقبت مقتضی (پیش­نویس دستورالعمل 3)، ارزیابی اثرات زیست­محیطی (پیش­نویس دستورالعمل 4)، استفادة پایدار (پیش‌نویس دستورالعمل 5)، استفادة منصفانه و معقول (پیش­نویس دستورالعمل 6) و همکاری بین­المللی (پیش‌نویس دستورالعمل 8)، که ازجمله، تفسیر و اعمال هر دو هنجار را به شیوه­ای هماهنگ، امکان­پذیر می­کند.

(15) برخلاف بند 1 که به شناسایی، تفسیر و اعمال توجه دارد، بند 2 به وضعیتی می­پردازد که در آن دولت­ها می­خواهند قواعد جدیدی را تدوین کنند. این بند نشان­دهندة تمایل عمومی برای تشویق دولت­ها در هنگام درگیرشدن در مذاکرات مربوط به ایجاد قواعد جدید است تا روابط ساختاری را که بین قواعد حقوق بین­الملل مربوط به اتمسفر و قواعدی که در سایر حوزه­های حقوقی وجود دارد، در نظر بگیرند.

(16) بند 3 وضعیت افرادی را که به دلیل آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر در موقعیت­های آسیب­پذیر قرار دارند، برجسته می­کند. این بند برای اشارة مستقیم به آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر عبارت­بندی شده است. ارجاع به بندهای 1 و 2 هر دو جنبة «شناسایی، تفسیر و اعمال» را از یک سو و «توسعه» را از سوی دیگر، در بر می­گیرد. عبارت «باید توجه ویژه­ای به افراد و گروه­هایی داشت که به­ویژه در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر آسیب­پذیر هستند»، دامنة وسیع توجهی را که باید به وضعیت افراد و گروه­های آسیب­پذیر اختصاص داده شود، برجسته کرده و در عین­ حال، هر دو جنبة موضوع حاضر یعنی «آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر» را پوشش می­دهد. ارجاع به «حقوق بشر» یا حتی «حقوق» یا «منافع حقوقی حمایت‌شده» در متن، کاربردی تلقی نمی­شد.

(17) جملة دوم بند 3 مثال­هایی از گروه­هایی ارائه می­کند که ممکن است در موقعیت­های آسیب­پذیری در زمینة آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر یافت شوند. سازمان جهانی بهداشت خاطرنشان کرده است که: «همة جمعیت­ها تحت تأثیر تغییرات اقلیمی قرار خواهند گرفت، اما خطرات اولیه برای سلامتی، بسته به مکان و نحوة زندگی مردم، بسیار متفاوت است. افرادی که در دولت­های کوچک جزیره­ای در حال توسعه و سایر مناطق ساحلی، کلان‌شهرها و مناطق کوهستانی و قطبی زندگی می­کنند، همگی به طرق مختلف آسیب­پذیر هستند».[161] در اهداف توسعة پایدار که در مجمع عمومی در قالب دستور کار توسعة پایدار 2030 تصویب شده است، به آلودگی جو در اهداف 3.9 و 11.6 توجه شده است که به‌ویژه، کاهش قابل­توجهی در تعداد مرگ‌ومیرها و بیماری­های ناشی از آلودگی هوا و توجه ویژه به کیفیت هوای محیط در شهرها را ایجاب می‌کند.[162]

(18) عبارت «ممکن است شامل ازجمله» در جملة دوم بند 3 نشان می­دهد که مثال­های ارائه‌شده لزوماً جامع نیستند. همان‌طور که در گزارش اجلاس جهانی مردمان بومی در مورد تغییرات اقلیمی اعلام شد، مردم بومی «آسیب­پذیرترین افراد در برابر تأثیرات تغییرات اقلیمی هستند زیرا در مناطقی زندگی می­کنند که بیشترین تأثیر را از تغییرات اقلیمی می­پذیرند و معمولاً از نظر اجتماعی ـ اقتصادی بسیار محروم هستند».[163] مردم کشورهای کمترتوسعه­یافته نیز در وضعیت آسیب­پذیری خاصی قرار دارند زیرا اغلب در فقر شدید، بدون دسترسی به خدمات زیرساختی اولیه و حمایت پزشکی و اجتماعی کافی زندگی می­کنند.[164] مردم مناطق کم­ارتفاع و کشورهای کوچک جزیره­ای در حال توسعه که تحت تأثیر افزایش سطح دریا قرار گرفته­اند در معرض ازدست‌دادن بالقوة زمین هستند که منجر به جابه‌جایی و در برخی موارد، مهاجرت اجباری می­شوند. با الهام از مقدمة موافقت‌نامة پاریس، علاوه بر گروه­هایی که مشخصاً در بند 3 پیش‌نویس دستورالعمل شمارة 9 ذکر شده است، سایر گروه­های افرادِ به‌طور بالقوه آسیب­پذیر، شامل جوامع محلی، مهاجران، زنان، کودکان، افراد دارای معلولیت و همچنین سالمندان است که اغلب به‌طور جدی تحت تأثیر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر قرار می­گیرند.[165]

دستورالعمل 10

اجرا

1. اجرای ملی تعهدات ذیل قواعد بین­المللی مربوط به حفاظت از جو در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر، ازجمله مواردی که در پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر به آن اشاره شده است، ممکن است به شکل اقدامات تقنینی، اداری، قضایی و سایر اقدامات باشد.

2. دولت­ها باید تلاش کنند به توصیه‌های ذکرشده در پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر عمل کنند.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل 10 به اجرای ملی تعهدات ذیل قواعد بین­المللی مربوط به حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر می­پردازد. پایبندی در سطح بین­المللی، موضوع پیش­نویس دستورالعمل 11 است. این دو پیش­نویس دستورالعمل، به هم مرتبط هستند. اصطلاح «اجرا» در پیش­نویس دستورالعمل حاضر برای اشاره به اقداماتی استفاده می­شود که ممکن است دولت­ها برای مؤثرساختن مفاد معاهده در سطح ملی، ازجمله از طریق اجرا در قالب قوانین ملی خود، اتخاذ کنند.[166]

(2) دو بند پیش­نویس دستورالعمل، از یک سو به تعهدات موجود بر اساس قواعد بین­المللی و از سوی دیگر به توصیه­های مندرج در پیش­نویس دستورالعمل اشاره می­کنند.

(3) اصطلاح «اجرای ملی» به اقداماتی اطلاق می­شود که ممکن است طرف­ها برای عملی‌ساختن تعهدات بین­المللی در سطح ملی، بر اساس قانون اساسی ملی و نظام حقوقی هر کشور اتخاذ کنند.[167] ممکن است اجرای ملی اشکال مختلفی داشته باشد، شامل «اقدامات تقنینی، اداری، قضایی و سایر اقدامات». عبارت «می­تواند» ماهیت اختیاری این ماده را منعکس می­کند. ارجاع به اقدامات «اداری» به جای اقدامات «اجرایی» استفاده می­شود زیرا فراگیرتر است و اجرای احتمالی در سطوح پایین­تر اداری دولتی را پوشش می­دهد. اصطلاح «سایر اقدامات»، یک دسته شامل اقدامات باقیمانده است که تمام اشکال دیگر اجرای ملی را پوشش می­دهد. اصطلاح «اجرای ملی» به تعهدات سازمان­های منطقه­ای مانند اتحادیة اروپا نیز اطلاق می­شود.[168]

(4) استفاده از اصطلاح «تعهدات» در بند 1 به تعهدات جدیدی برای دولت­ها اشاره نمی­کند، بلکه به تعهدات موجودی اشاره دارد که دولت­ها قبلاً به موجب حقوق بین­الملل بر عهده گرفته­اند. بنابراین، عبارت «ازجمله [تعهدات] ذکرشده در پیش­نویس دستورالعمل حاضر» انتخاب شد و عبارت «ذکرشده» این واقعیت را برجسته می­کند که پیش­نویس دستورالعمل­ها به خودی خود تعهدات جدیدی ایجاد نمی­کند و به‌طور جامع با مسائل مختلف مربوط به موضوع سروکار ندارد.

(5) پیش­نویس دستورالعمل­ها به تعهدات دولت­ها ذیل حقوق بین­الملل مربوط به حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر، یعنی تعهد به حفاظت از اتمسفر (پیش­نویس دستورالعمل۳)، تعهد به اطمینان از انجام ارزیابی اثرات زیست­محیطی (پیش­نویس دستورالعمل 4) و تعهد به همکاری (پیش­نویس دستورالعمل 8) اشاره دارد.[169] با توجه به اینکه دولت­ها این تعهدات را بر عهده دارند، واضح است که آن‌ها باید به‌درستی اجرا شوند.

(6) ارجاع به «توصیه­های موجود در پیش­نویس دستورالعمل­های حاضر» در بند 2 به منظور تمایز این توصیه­ها از «تعهدات» ذکرشده در بند 1 است. عبارت «توصیه­ها» مناسب تلقی شد زیرا با پیش­نویس دستورالعمل­ها مطابقت دارد که از عبارت «مطلوب است» استفاده می­کند.[170] این امر هیچ­گونه لطمه­ای به محتوای هنجاری مندرج در پیش­نویس دستورالعمل­ها به ­موجب حقوق بین‌الملل وارد نمی­کند. بند 2 مقرر می­دارد که کشورها باید تلاش کنند تا رویه­های توصیه­شدة مندرج در پیش­نویس دستورالعمل­ها را عملی کنند.

(7) علاوه بر این، حتی اگر دولت­ها گاهی به اعمال فراسرزمینی قوانین ملی در حد مجاز طبق حقوق بین­الملل متوسل می­شوند،[171] پرداختن به این موضوع برای اهداف پیش­نویس دستورالعمل حاضر ضروری تلقی نمی­شد.[172] این مسئله مورد ملاحظه قرار گرفت که موضوع اعمال فراسرزمینی قوانین ملی توسط یک دولت، انبوهی از مسائل پیچیده را با پیامدهای گسترده برای سایر دولت­ها و روابط آن‌ها با یکدیگر ایجاد می­کند.

دستورالعمل 11

پایبندی

1. دولت­ها لازم است با حسن­نیت به تعهدات خود به موجب حقوق بین­الملل مربوط به حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر، ازجمله از طریق رعایت قواعد و رویه­های مندرج در موافقت‌نامه­های مربوطه که طرف آن هستند، پایبند باشند.

2. برای دستیابی به پایبندی می­توان از رویه­های تسهیل­کننده یا اجرایی مطابق با موافقت‌نامه‌های مربوطه استفاده کرد:

الف) ممکن است رویه­های تسهیل­کننده شامل ارائة کمک به دولت­ها، در موارد عدم رعایت، به شیوه­ای شفاف، غیرخصمانه و غیرتنبیهی باشد تا اطمینان حاصل شود که دولت­های مربوطه با درنظرگرفتن توانایی­ها و شرایط خاص خود به تعهداتشان بر اساس حقوق بین­الملل عمل می­کنند؛

ب) ممکن است رویه­های اجرایی شامل صدور اخطار در مورد عدم پایبندی، خاتمة حقوق و امتیازات ذیل موافقت‌نامه­های مربوطه و سایر اشکال اقدامات اجرایی باشد.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل 11 که مکمل پیش­نویس دستورالعمل 10 در مورد اجرای ملی است، به پایبندی در سطح بین­المللی اشاره دارد. استفاده از اصطلاح «پایبندی» لزوماً در توافقنامه­ها یا در ادبیات، یک‌شکل و هماهنگ نیست. اصطلاح «انطباق» در پیش­نویس دستورالعمل حاضر برای اشاره به سازوکار­ها یا رویه­هایی در سطح بین­المللی استفاده می­شود که بررسی می­کند که آیا دولت­ها در واقع به تعهدات یک توافقنامه یا سایر قواعد حقوق بین­الملل پایبند هستند یا خیر.

(2) بند 1 به­ویژه اصل وفای به عهد (pacta sunt servanda) را منعکس می­کند. هدف از عبارت‌بندی «تعهدات به موجب حقوق بین­الملل» مربوط به حفاظت از اتمسفر، هماهنگ‌کردن زبان مورد استفاده در بند 1 با زبان مورد استفاده در پیش­نویس دستورالعمل­ها است. ماهیت گستردة عبارت «تعهدات به موجب حقوق بین­الملل»، این واقعیت را نیز بهتر توضیح می­دهد که قواعد معاهده­ای که تعهدات را تشکیل می­دهند، ممکن است در برخی موارد، فقط برای طرف­های توافقنامه‌های مربوطه الزام­آور باشد، در حالی که برخی دیگر ممکن است به تدوین یا تبلور قواعد حقوق بین‌الملل یا مطرح‌کردن یک رویة عمومی که به‌عنوان قانون پذیرفته شده است، منجر شود[173] که بدین‌ترتیب قاعدة جدیدی از حقوق بین الملل عرفی ایجاد می­شود که آثار حقوقی آن، غیرطرف­ها را نیز متأثر می­کند. عبارت «موافقت‌نامه‌های مربوطه» که دولت‌ها طرف آن هستند، برای پرهیز از محدود‌کردن دامنة این قاعده، تنها به موافقت‌نامه‌های چندجانبة زیست‌محیطی استفاده شده است، زمانی که چنین تعهداتی می‌تواند در سایر موافقت‌نامه‌ها نیز وجود داشته باشد.[174] ماهیت کلی بند 1 نیز به‌عنوان مقدمه­ای برای بند 2 عمل می­کند.

(3) بند 2 به رویه­های تسهیل­کننده یا اجرایی می­پردازد که ممکن است در قالب سازوکار­های پایبندی استفاده شود.[175] عبارت­بندی عبارات آغازین قسمت مقدماتی «برای دستیابی به پایبندی» با عبارت­بندی موجود در توافقنامه­های موجود که به سازوکار­های پایبندی می­پردازند، همسو است. عبارت «ممکن است در صورت اقتضا مورد استفاده قرار گیرد» بر شرایط و زمینه­های متفاوتی تأکید می­کند که در آن رویه­های تسهیل­کننده یا اجرایی می­تواند برای کمک به تقویت پایبندی به کار گرفته شود. کلمة جداکنندة «یا» نشان می­دهد که ممکن است رویه­های تسهیل­کننده یا اجرایی از سوی ارگان صلاحیت­دارِ ایجادشده تحت موافقت‌نامة مربوطه به­عنوان گزینه­های جایگزین در نظر گرفته شود. عبارت «مطابق با موافقت‌نامه­های مربوطه» در انتهای قسمت مقدماتی به کار رفته تا تأکید شود که رویه­های تسهیل­کننده یا اجرایی، آن‌هایی هستند که در توافقنامه­هایی که دولت­ها طرف آن هستند، پیش­بینی شده­اند و این رویه­ها مطابق با این توافقنامه‌ها عمل خواهند کرد.

(4) علاوه بر قسمت مقدماتی، بند 2 شامل دو بند فرعی است، (الف) و (ب). در هر دو بند، عبارت «ممکن است» قبل از «شامل» استفاده شده است تا برای دولت­ها و ارگان صلاحیتدار تأسیس‌شده تحت موافقت‌نامة مربوطه، سطحی از انعطاف­پذیری را در استفاده از رویه­های تسهیل‌کننده یا اجرایی موجود فراهم کند.

(5) بند (الف) از عبارت «در موارد عدم رعایت» استفاده[176] و به «دولت­های مربوطه» اشاره و از عبارت «کشورهای غیرپایبند» اجتناب می­کند. ممکن است رویه­های تسهیل­کننده شامل ارائة «کمک» به دولت­ها باشد زیرا ممکن است برخی از کشورها مایل به رعایت آن باشند اما به دلیل محدودیت ظرفیت، قادر به انجام آن نباشند. بنابراین، اقدامات تسهیل­کننده به شیوه­ای شفاف، غیرخصمانه و غیرتنبیهی ارائه می­شود تا اطمینان حاصل شود که دولت­های مربوطه برای پیروی از تعهدات خود به موجب حقوق بین­الملل حمایت می­شوند.[177] بخش آخر این جمله که اشاره به «درنظرگرفتن توانایی­ها و شرایط ویژه آن‌ها» دارد، با توجه به چالش­های خاصی که کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعه‌یافته، اغلب در اجرای تعهدات مربوط به حفاظت از محیط‌زیست با آن مواجه هستند، ضروری تلقی شد. این امر به‌ویژه به دلیل کمبود کلی ظرفیت است که گاهی می­تواند از طریق دریافت حمایت­های خارجی که ظرفیت­سازی را برای تسهیل پایبندی از تعهدات آن‌ها ذیل حقوق بین­الملل مقدور می­سازد، کاهش یابد.

(6) بند (ب) از رویه­های اجرایی بحث می­کند که ممکن است شامل صدور اخطار در مورد عدم پایبندی، خاتمة حقوق و امتیازات تحت موافقت‌نامه­های مربوطه و سایر اشکال اقدامات اجرایی باشد.[178] هدف رویه­های اجرایی، برخلاف رویه­های تسهیل­کننده، دستیابی به پایبندی با اعمال مجازات برای دولت مربوطه در صورت عدم رعایت است. در پایان جمله، به ­جای عبارت «تحریم‌ها» از عبارت «اقدامات اجرایی» استفاده شد تا از هرگونه خلط احتمالی با مفهوم منفی احتمالی مرتبط با اصطلاح «تحریم­ها» جلوگیری شود. رویه­های اجرایی مذکور در بند (ب) باید از هرگونه استناد به مسئولیت بین­المللی دولت­ها متمایز شود؛ از این رو این رویه­ها باید صرفاً به منظور هدایت دولت­های ذی‌ربط به سمت بازگشت به پایبندی بر اساس موافقت‌نامه­های مربوطه که طرف آن هستند اتخاذ شوند؛ همان‌طور که در قسمت مقدماتی به آن اشاره شده است.[179]

دستورالعمل 12

حل و فصل اختلافات

1. اختلافات بین دولت­ها در مورد حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر باید با روش­های مسالمت­آمیز، حل­ و فصل شود.

2. از آنجا که ممکن است چنین اختلافاتی ماهیت واقعی و مبتنی بر علم داشته باشد، باید توجه مقتضی به استفاده از کارشناسان علمی و فنی مبذول داشته شود.

تفسیر

(1) پیش­نویس دستورالعمل 12 مربوط به حل و فصل اختلافات است. بند 1 تعهد کلی دولت­ها را برای حل و فصل اختلافات خود از راه­های مسالمت­آمیز توضیح می­دهد. عبارت «بین دولت­ها» روشن می­کند که اختلافات مورد اشاره در این بند، ماهیت میان­دولتی دارند. این بند به بند 1 ماده 33 منشور ملل متحد اشاره نمی­کند، اما هدف این نیست که اهمیت روش­های مختلف حل ­و ­فصل مسالمت­آمیز ذکرشده در آن ماده، مانند مذاکره، تحقیق، میانجیگری، سازش، داوری، حل ­و فصل قضایی، توسل به سایر روش­های مسالمت­آمیز که ممکن است توسط دولت­های مربوطه ترجیح داده شود، یا اصل انتخاب روش را کم‌اهمیت جلوه دهد.[180] هدف بند 1 مداخله در یا تغییر جایگاه مفاد مقررات حل ­و فصل اختلاف موجود در رژیم­های معاهداتی نیست که طبق شرایط خاص خود عملیاتی می­شوند. هدف اصلی این بند، تأیید مجدد اصل حل و فصل مسالمت­آمیز اختلافات[181] و فراهم‌کردن مبنایی برای بند 2 است.

(2) بخش اول بند 2 تصدیق می­کند که اختلافات مربوط به حفاظت از اتمسفر در برابر آلودگی اتمسفر و تخریب اتمسفر دارای «ماهیت واقعی و مبتنی بر علم» است. همان‌طور که در روند توسعة تدریجی حقوق بین­الملل در رابطه با حفاظت از اتمسفر بر داده­های علمی تأکید شده،[182] در سال‌های اخیر نیز مسائل علمی و فنی پیچیده­تری در روند حل­ و­ فصل اختلافات بین­المللی مطرح شده است. بنابراین، پرونده­های مطرح‌شده در دادگاه­ها و دیوان­های بین­المللی به‌طور فزاینده­ای بر شواهد بسیار فنی و علمی متمرکز شده­اند.[183] از این رو، طبق عناصری که از تجربة اختلافات زیست­محیطی بین‌دولتی مشهود است، معمولاً این امر به تخصص کارشناسی برای زمینه­سازی یا درک کامل موضوعات مورد اختلاف نیاز دارد.

(3) پرونده‌های اخیر در دیوان بین­المللی دادگستری که شامل موضوعات مبتنی بر علم در حوزة حقوق بین­الملل محیط­زیست است،[184] به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، ویژگی­های خاص حل‌ و فصل اختلافات مربوط به حفاظت از اتمسفر را نشان می­دهد. به همین دلیل، لازم است همان‌طور که در بند 2 اشاره شد، نسبت به استفاده از متخصصان فنی و علمی، «توجه مقتضی» صورت گیرد.[185] جنبة ضروری در این بند، تأکید بر استفاده از کارشناسان فنی و علمی در حل و فصل اختلافات بین دولتی، چه به روش قضایی و چه غیر آن است.[186]

(4) کمیسیون تصمیم گرفت که عبارت­بندی این پیش­نویس دستورالعمل، ساده بماند و به موضوعات دیگری که ممکن است مرتبط باشد، مانند اصل آگاهی دادگاه از قانون (jura novit curia) و عدم صلاحیت فراتر از خواستة طرف‌ها (non ultra petita) نپردازد.[187]