مجله حقوقی بین المللی

مجله حقوقی بین المللی

مصونیت اموال دولت در حقوق بین‌الملل با تأکید بر رأی دیوان بین‌المللی دادگستری در قضیه برخی دارایی‌های ایران

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
میثم نوروزی 1
صابر حبیبی سوادکوهی 2
مهدی شایان مهر 3
سید علی طباطبایی نسب 4
1 دکتر میثم نوروزی ، استادیار حقوق بین الملل عمومی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. ایران
2 دکتر صابر حبیبی سوادکوهی، استادیار حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شرق، تهران، ایران.
3 گروه حقوق، دانشکدة علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، ایران.
4 دانش آموختة دکتری حقوق بین الملل، مدرس دانشکدة علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شرق، تهران، ایران.
10.22066/cilamag.2024.2021590.2501
چکیده
مصونیت‌ دولت‌ها و اموال آن‌ها به‌طور کلی به‌عنوان یک اصل حقوق بین‌الملل که در اساس، ریشه در عرف دارد، به‌تدریج و در فرآیند زمان، مسیر تحول و تکامل خود را طی کرده که این توسعه تدریجی مدیون معاهدات عام و خاص، قواعد بین‌الملل عرفی و رویه‌قضایی است که به موجب آن، تمامی اموال، اماکن، متعلقات و منضمات مادی و غیرمادی دولتی در یک کشور دیگر باید محترم شمرده شوند و مصون از تعرض و هرگونه اقدام اداری و اجرایی باشند. البته امروزه با تکامل حقوق بین‌الملل، استثنائاتی بر مصونیت وارد است. بر همین اساس، دادگاه‌های ایالات متحده امریکا بر اساس قانون مقابله با تروریسم و مجازات مؤثر (استثنایی جدید بر مصونیت دولت‌ها، مصوب 1996کنگره)، اموال و دارایی‌های دولت ایران (به تلقی دولت حامی تروریسم) به‌ویژه اوراق قرضه بانک مرکزی را توقیف کردند. ایران در 14 ژوئن 2016 با استناد به نادیده‌گرفته‌شدن مصونیت دولت و نقض عهدنامه مودت، دادخواستی علیه ایالات متحده در دیوان بین‌المللی دادگستری ثبت کرد. دیوان در 13 فوریه 2019 رأی صلاحیتی و در 30 مارس 2023 رأی ماهوی پرونده را صادر کرد. حال این پرسش مطرح است که آیا دیوان، اموال بانک مرکزی ایران را به‌عنوان نهادی حاکمیتی و دولتی شامل مصونیت دانسته یا اینکه شرکت به معنای عهدنامه مودت 1955 قلمداد کرده است؟ در این پژوهش با مطالعه معاهدات و تصمیمات دیوان، این رهیافت حاصل شد که به دلیل ماهیت حاکمیتی بانک مرکزی ج.ا. ایران، موضوع توقیف اموال این نهاد دولتی، خارج از حمایت‌های مقرر در عهدنامه مودت قرار می‌گیرد و دیوان، صلاحیت ورود به مصونیت بانک مرکزی را ندارد. در واقع برخلاف رویه سابق، دیوان از ماهیت حاکمیتی بانک مرکزی و قاعدة عرفی حاکم بر دعوا آگاه بوده ولی در رأی 2023 از تصمیم 2019 خود منحرف شده است.
کلیدواژه‌ها
بانک مرکزی
حقوق بین‌الملل
دیوان بین‌المللی دادگستری
عهدنامه مودت
مصونیت دولت‌ها و اموال آن‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Jurisdictional Immunities of States and Their Property in International Law: Analyzing the ICJ Decision in the Case of Certain Iranian Assets

نویسندگان English

Meisam Norouzi 1
Saber Habibi Savadkohi 2
Mehdi Shayanmehr 3
Seyyed Ali Tabatabai Nesab 4
1 Meisam Norouzi. Assistant Prof in public of international law, Department of law, Faculty of humanities, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran
2 Saber Habibi Savadkohi, Assistant Prof. Department of Law, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, Tehran East Branch, Tehran, Iran.
3 Mehdi Shayanmehr, Ph.D. Student in International Law, Department of Law, Faculty of Humanities, Islamic Azad University of Hamadan, Hamadan, Iran.
4 Seyyed Ali Tabatabai Nesab, PhD. In International Law, Instructor, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, Tehran East Branch, Tehran, Iran.
چکیده English

The principle of state immunity and the protection of state assets under international law have undergone a progressive evolution over time. Rooted in customary international law, this principle finds support in general and special treaties, customary rules, and judicial practice. It establishes that all property, locations, possessions, and tangible and intangible assets belonging to a State located in another jurisdiction must be respected are to be accorded respect and safeguarded against any form of attack or interference by administrative or executive actions. However, exceptions to immunity have emerged in light of the evolving nature of international law. In this regard, the United States courts, invoking the Anti-Terrorism and Effective Death Penalty Act passed by Congress in 1996, have seized assets and properties belonging to the Iranian government, especially the bonds of Bank Markazi, on the grounds that Iran is considered a state sponsor of terrorism. Subsequently, Iran initiated legal proceedings against the United States before the International Court of Justice on June 14, 2016, alleging breaches of state immunity and the Treaty of Amity. The Court issued a jurisdictional ruling on February 13, 2019, and a substantive verdict on March 30, 2023. This research critically examines whether the Court considered (the assets of) the Central Bank of Iran as a sovereign and State entity entitled to immunity, or whether it construed the Bank as a corporate entity under the purview of the Treaty of Amity of 1955. Recruiting a descriptive-analytical approach to examine relevant treaties and court decisions, it concludes that, due to the sovereign nature of Bank Markazi of Iran, the seizure of assets belonging to this government institution falls outside the protective scope of the Treaty of Amity. Consequently, the Court possesses the authority to adjudicate on the issue of immunity concerning Bank Markazi. Notably, the Court's 2023 decision deviates from its previous 2019 decision, acknowledging the sovereign nature of Bank Markazi and the customary rule governing the dispute.

کلیدواژه‌ها English

Bank Markazi
International Law
International Court of Justice
Treaty of Amity
State Immunity
State Assets

  1. منابع:

    الف. فارسی 

    ـ کتاب‌

    1. انصاری معین، پرویز، مصونیت قضایی دولت‌ها و اموال آن‌ها. تهران: نشر میزان، 1389.
    2. ضیائی بیگدلی، محمدرضا، حقوق بین‌الملل عمومی. تهران: انتشارت گنج دانش،1401.
    3. عبدالهی، محسن، مصونیت قضایی دولت‌ها در حقوق بین‌الملل. تهران: انتشارات ریاست‌جمهوری، 1382.

     

    ـ مقاله

    1. السان، مصطفی، «مصونیت بانک مرکزی در حقوق تجارت بین‌الملل»، فصلنامة پژوهش‌های پولی ـ بانکی 8، شمارة 23(1394).
    2. حبیبی مجنده، محمد، سیدعلی حسینی آزاد و الناز رحیم خویی، «نقد عملکرد ایالات متحدة امریکا در نقص مصونیت قضایی دولت‌ها در آیینة حقوق بین‌الملل و رأی 2012 دیوان بین‌المللی دادگستری»، مجلة حقوقی بین‌المللی 32، شمارة 52(1393).
    3. خضری، سید‌مرتضی، «مصونیت دولت از نگاه حقوق بین‌الملل»، پژوهشنامة اندیشه‌های حقوقی 1، شمارة 3(1391).
    4. سیف‌زاده، فرزانه، سیدقاسم زمانی، حسن سواری و مسعود راعی،«مصونیت دولت‌ها در پرتو دکترین مسئولیت حمایت»، فصلنامة مطالعات حقوق عمومی 48، شمارة 1(1397).
    5. زمانی، سید‌قاسم و سهیلا کوشا، «صلاحیت معوّق دیوان بین‌المللی دادگستری با تأکید بر رأی دیوان در اختلاف میان دولت‌های جیبوتی و فرانسه»، فصلنامة پژوهش حقوق عمومی 14، شمارة 38(1391).
    6. عالی‌دوست، محمد، مسعود راعی و علیرضا آرش‌پور، «تحریم بانک مرکزی ایران به مثابه تروریسم اقتصادی»، فصلنامة پژوهش سیاست متعالیه 10، شمارة 38(1401).
    7. عبدالهی، محسن و نرگس انصاری، «تحلیل روش استدلال دیوان بین‌المللی دادگستری در پذیرش ایراد مقدماتی دوم امریکا در قضیة برخی اموال ایران»، فصلنامة تحقیقات حقوقی 24، شمارة 96(1401).
    8. عزیزی، ستار، «گسترة استثنای شبه‌جرم در حقوق مصونیت دولت‌ها در آیینة رأی مصونیت صلاحیتی 2012»، دوفصلنامة حقوق تطبیقی 100(1392).
    9. کرباسی، مهشید، علیرضا ظاهری، محسن عبدالهی و عباس کوچ‌نژاد، «مصونیت دولت‌ها و اموال آن‌ها در پرتو حقوق داخلی کشورها (مطالعة موردی ژاپن و ایتالیا)»، مجلة پژوهش‌های حقوقی 21، شمارة 51 (1401).
    10. کرم‌زاده، سیامک، «صدور و اجرای آرای دادگاه‌های امریکا علیه اموال بانک مرکزی ایران از منظر حقوق بین‌الملل و حقوق امریکا»، فصلنامة مطالعات حقوق تطبیقی 9، شمارة 1(1397).
    11. کدخدایی، عباسعلی و علی داعی، «سلب مصونیت دولت ایران در محاکم امریکا»، مجلة حقوقی بین‌المللی 27، شمارة 43 (1389).
    12. لسانی، سید‌حسام‌الدین و احمد کاظمی، «توقیف اموال ایران در امریکا از دیدگاه حقوق بین‌الملل و رسالت رسانه‌های برون‌مرزی»، فصلنامة پژوهش رسانة بین‌الملل 3، شمارة 1(1397).
    13. محبی، محسن و وحید بذار، «رویکرد تفسیری دیوان بین‌المللی دادگستری در قضیة برخی اموال ایران(جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحده)»، فصلنامة قضاوت 19، شمارة 98(1398).
    14. منفرد، مهوش و سیدحسام‌الدین لسانی، «مصونیت بانک مرکزی در حقوق بین‌الملل با تأکید بر تحریم‌های ایالات متحدة امریکا علیه بانک مرکزی ایران»، فصلنامة مطالعات مالی و بانکداری اسلامی 4، شمارة 8(1397).
    15. موسوی میرکلایی، سیدطه، «شخصیت حقوقی شرکت دولتی و مصونیت اموال دولتی در پروندة برخی اموال ایران»، فصلنامة مطالعات حقوق عمومی 51، شمارة 3(1400).

     

    ب. انگلیسی

    - Books

    1. Bankers, Ernest K. The State Immunity Controversy in International Law: Private suits against Sovereign States in domestic Courts, 1st Berlin: Springer, 2005.
    2. Clive, Parry and John P. Grant, and J. Craig Barker. Parry & Grant Encyclopaedic Dictionary of International Law. New York: Oxford University Press, 2009.
    3. Combacau, Jean and Serge Sur, Droit international public, 4e édition, Montchrestien, 1999.   
    4. Katzman, Kenneth, Iran Sanction, Congressional Research Service, Grs Report Prepared for Members and Committees of Congress, 7-5700, Rs20871, US, Library of Congress, 2017.
    5. Malanczuk, Peter, Akehurst´s Modern Introduction to International Law, 7th Taylor & Francis e-library, Landon and New York, 2002.
    6. Shaw, Malcom, International Law, 6th Cambridge university press, 2008.

     

    – Articles

    1. Finke, Jasper, “Sovereign Immunity: Rule, Comity or Something Else?ˮ European Journal of International Law 21, no. 4 (2011).
    2. Karagiannakis, Magdalini, “State immunity and Fundamental Human Rights.” Leiden Jornal of International Law 11, (1998).
    3. Lauterpacht, Elihu, and Christopher J. Greenwood, “International Law Reports,ˮ Libyan Arab Socialist Peoples Jamhahirian V. Actimon SA, Switzerland, Federal Tribunal 82, (1985).
    4. Nagan, Winston, and Root, Joshua, “The Emerging Restrictions on Sovereing Immunity: Peremptory Norms of International Law, the UN. Charter, and the Application of Modern Communications Theory.” UF Law Scholarship Repository, (2013).
    5. Wagner, Megan L. “Jurisdiction by Estoppel in the International Court of Justice.” California Law Review 74, no. 5 (1986).

     

    - Cases

    1. AIG Capital Partners Inc. v. Republic of Kazakhstan (2005) EWHC 2239 (Comm), 2006, 1 WLR 1420.
    2. Bank Markazi v. Peterson et al. United States Supreme Court, 20 April 2016, 578 U.S. 1, 2016.
    3. Ceskoslovenska Obchodni Banka, A.S. v. Slovak Republic (ICSID Case No. ARB/97/4)”, icsid.worldbank, last accessed May 17, 2017.
    4. ICJ Reports, Case Concerning “Certain Iranian Assets” (Islamic Republic of Iran V. United States of America), 2017.
    5. C.J Report, Jurisdictional Immunities of the State (Germany v. Italy: Greece intervening), 2012.
    6. New England Merchants National Bank v. Iran Power and Others, 502 F.Supp. 120 Generation and Transmission Co S.D.N.Y. 1980.
    7. Trendtex Trading Corp. Ltd v. Central Bank of Nigeria, 1977.
    8. Peterson et al. v. Islamic Republic of Iran et al., United States District Court, Southern District of New York, 2013.

     

    - International Documents

    1. Charter of the United Nations, Article 2, para. 1.
    2. Certain Iranian Assets (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Application Instiuting Proceedings, 14 June 2016.
    3. Certain Iranian Assets (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Preliminary Objections, Judgment, I.C.J. Reports 2019.
    4. Certain Iranian Assets (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Judgment, I.C.J. Reports 2023.
    5. Certain Iranian Assets (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Verbatim Record (Mohsen Mohebi) of 12 October 2018.
    6. Certain Iranian Assets (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Verbatim Record (Mohsen Mohebi), of 11 October 2018.
    7. Certain Iranian Assets (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Verbatim Record (Richard C. Visek) of 8 October 2018.
    8. Certain Iranian Assets (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Verbatim Record (Richard C. Visek) of 11 October 2018.
    9. Certain Iranian assets (Iran v. USA), Judgment, I.C.J. Reports 2023, Separate Opinion of Judges Benona & Salam & Rabinson & Momtaz.
    10. Jurisdictional Immunities of the State (Germany v. Italy: Greece intervening), Judgment I.C.J Report 2012. Separate Opinion of Bennouna, para. 3.
    11. United Nations Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property, 2004, UN Doc A/RES/59/38.
    12. United States Foreign Sovereign Immunities Act (FSIA), Public Law. No. 94, 1976.
    13. The Swedish Supreme Court: Certain property owned by a central bank is not protected from enforcement according to international principles of state immunity.” Available at: https://www.magnussonlaw.com/news/, last accessed on March 6, 2024.

  • تاریخ دریافت 09 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 19 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 23 بهمن 1402